Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

સાઈન-ઈન - હર્ષ મેસવાણિયા

ભારત વર્ષે ૧૮,૦૦૦ કરોડ રૃપિયાની ધાતુ ઈ-વેસ્ટ સ્વરૃપે ગુમાવે છે!

ઈન્ટરનેશનલ ટેલિકોમ્પ્યુનિકેશન યુનિયનના અહેવાલ પ્રમાણે ભારતમાં વર્ષે દહાડે ૬,૩૪૭ કરોડ રૃપિયાનું સોનું, ૩૦૦ કરોડનું ચાંદી અને ૩,૨૬૨ કરોડનું તાંબુ ઈ-વેસ્ટ સ્વરૃપે વેડફાય છે

૨૧ મી સદીમાં માણસ જેમ જેમ પ્રગતિના સોપાનો સર કરીને આગળ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ તેની સામે જુદા જુદા પ્રકારના અને આકારના કચરાના ઢગલાને પાર કરવાના પડકારો સામે આવે છે. એક કચરા માટે સ્વચ્છતાનું મિશન ઉપાડીએ ત્યાં તો બીજા પ્રકારનો કચરો મોઢું ફાડીને આપણી સામે ઉભો રહી જાય છે.

ઘર કે શેરીમાં પડેલા કચરાની વ્યવસ્થા કરીએ ત્યાં શહેરમાં પડેલા કચરાની ચિંતા કરવી પડે. શહેરના કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા થાય ત્યાં નદી-નાળામાં ઉભરાતા કચરાની ચિંતા વધી પડે. નદી-નાળાનો કચરો સાફ થાય ત્યાં સમૃદ્રી કચરો મોઢુ ફાડીને સામે ઉભો હોય. એ બધાની એક સામટી ચિંતા શરૃ હોય ત્યાં અવકાશી કચરાનું વધતું પ્રમાણ ચિંતા ઉપજાવે. આવું જ ચિંતા ઉપજાવનારું કચરાનું નવું એક સ્વરૃપ છે - ઈ-વેસ્ટ.

માણસે ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રે હરણફાળ ભરી ત્યારે કલ્પના પણ નહોતી કરી કે એક દિવસ આ ઈલેક્ટ્રોનિક્સમાંથી પેદા થતો કચરો માથાનો દુખાવો બની જશે. ઈ-વેસ્ટ યાને સર્કિટ બોર્ડથી લઈને જૂના મોબાઈલ-ટીવી-કમ્પ્યુટરનો કચરો. જેમાં સોનું, ચાંદી, લોખંડ, તાંબું, પ્લાસ્ટિકનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઈલેક્ટ્રોનિક્સ પ્રોડક્ટની આંતરિક બનાવટમાં વિવિધ ધાતુઓ વપરાતી હોય છે. પ્રોડક્ટનું આયુુષ્ય પૂરું થાય એ સાથે જ તેમાં વપરાયેલી ધાતુઓ પણ નકામી બનીને કચરો ગણાય જાય છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિકોમ્યુનિકેશન યુનિયન અને ઈન્ટરનેશનલ સોલિડ વેસ્ટ એસોસિએશન સાથે મળીને એક વૈશ્વિક અહેવાલ તૈયાર કર્યો હતો. ગ્લોબલ ઈ-વેસ્ટ મોનિટર-૨૦૧૭ નામના આ અહેવાલમાં કહેવાયું હતું કે વિશ્વમાં ગયા વર્ષે ૪.૪૭ કરોડ મેટ્રિક ટન ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કચરો ઉત્પન્ન થયો હતો. આટલો માતબર ઈ-વેસ્ટ ગંભીર બાબત છે એનાથી ય વધુ ગંભીર બાબત એ છે કે કુલ ઈ-કચરામાંથી માત્ર ૨૦ ટકાનો જ નિકાલ થાય છે.

વિશ્વના ૪.૪૭ કરોડ મેટ્રિક ટન કચરામાં ભારતનો ૨૦ લાખ મેટ્રિક ટન કચરો પણ સામેલ હતો. ભારતમાં ૨૦૧૬માં ૨૦ લાખ મેટ્રિક ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થયો હતો. ૨૦૧૮માં આ આંકડો વધીને વર્ષે ૩૦ લાખ મેટ્રિક ટને પહોંચી જશે એવો ય એ અહેવાલમાં નિર્દેશ હતો. ભારતમાં વધી રહેલા ઈ-વેસ્ટ પાછળ સતત વિકસી રહેલી ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઈન્ડસ્ટ્રી કારણભૂત છે.

ભારતમાં જે કુલ ઈ-વેસ્ટ પેદા થાય છે, તેમાંથી ૧૫ ટકા હિસ્સો રહેઠાંણ વિસ્તારોનો છે. એટલે કે દેશવાસીઓ કુલ ઈ-વેસ્ટના ૧૫ ટકા હિસ્સો આપે છે. સામે ૭૦ ટકા હિસ્સો કારખાનાઓમાંથી આવે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની નોંધ પ્રમાણે સૌથી વધુ ઈ-વેસ્ટ ભારતની ઈલેક્ટ્રોનિક ઈન્ડસ્ટ્રી જનરેટ કરે છે અને સરકારની હળવી નીતિઓના કારણે આ ઈન્ડસ્ટ્રી ઉપર કોઈ ખાસ અંકુશ નથી. મુંબઈ દેશનું સૌથી વધુ ઈ-વેસ્ટ પેદા કરતું શહેર છે. મુંબઈમાં વર્ષે ૧.૨૦ લાખ મેટ્રિક ટન કચરો પેદા થાય છે. એ પછી ૧ લાખ મેટ્રિક ટન સાથે દિલ્હી, ૯૦ હજાર મેટ્રિક ટન સાથે ચેન્નઈ, ૫૫ હજાર મેટ્રિક ટન સાથે કોલકાત્તા, ૩૬ હજાર મેટ્રિક ટન સાથે અમદાવાદનો ક્રમ આવે છે.

ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે ઈવેસ્ટ રિસાઈકલનું કામ કરતા કામદારોનું કથળતું સ્વાસ્થ્ય. યુએને કહ્યું હતું એ પ્રમાણે ભારતમાં લગભગ ૧૦ લાખ લોકો ઈ-વેસ્ટ રિસાઈક્લિંગનું કામ કરે છે. તેમના માટે કોઈ જ સાવધાનીની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવતી નથી એટલે ઈ-વેસ્ટનું કામ કરતા લોકો ગંભીર બીમારીઓમાં સપડાઈ જાય છે.

યુએનનું માનીએ તો સાધારણ કચરો ઉપાડતા સફાઈ કાર્યકરોની તુલનાએ ઈ-વેસ્ટ રિસાઈકલ કરતા કામદારોના સ્વાસ્થ્ય ઉપર બે-ત્રણ ગણું વધુ જોખમ છે. ઈ-વેસ્ટ રિસાઈકલનું કામ કરતા કામદારો ફેફસાની, શ્વાસનળીની, જઠરની અને ચામડીના રોગોની સમસ્યામાં જકડાઈ જાય છે.

અશિક્ષિત કે અલ્પશિક્ષિત લોકોને ઈ-વેસ્ટના નિકાલના કામમાં લગાડાય છે. આ લોકોને ઈ-વેસ્ટની આડઅસર ખબર નથી હોતી. વળી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ તો ત્યાં સુધી કહે છે કે ભારતમાં ઈ-વેસ્ટના નિકાલની વ્યવસ્થા જ ખૂબ ભયાનક છે. ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કચરાને રિસાઈકલ કરવાને બદલે ગરીબ મજૂરો પાસે ઈ-વેસ્ટ બાળી નાખવાનું કામ કરાવાય છે.

અથવા તો ડમ્પિંગ સાઈટ્સ ઉપર રઝળતો મૂકી દેવામાં આવે છે. એ કારણે બિચારા મજૂરોના સ્વાસ્થ્ય ઉપર તો ખતરો છે જ છે, પણ જાહેર સ્વાસ્થ્ય ઉપર પણ જોખમ મંડરાય છે. શહેરમાં રહેતા લોકો એમ સમજે છે કે શહેરનો કચરો ડમ્પિંગ સાઈટ્સ ઉપર ઠલવાય છે, પરંતુ સ્થાનિક સરકારી બોડીની મીલીભગતથી કારખાનાઓ એ કચરાની સાથે ઈ-વેસ્ટ પણ ઠાલવી દે છે.

ભારતમાં તો ઈ-વેસ્ટ રિસાઈકલની પ્રક્રિયા જ બહુ ધીમી છે. ૨૦૧૪થી ૨૦૧૬ દરમિયાન ઈ-વેસ્ટ રિસાઈક્લિંગની પ્રક્રિયા કરતા માત્ર ૪૦ નાના-મોટા કારખાના નોંધાયા હતા. ભારતમાં છેલ્લાં બે વર્ષમાં ઈ-વેસ્ટ રિસાઈક્લિંગની ક્ષમતામાં માત્ર ૮૮ હજાર મેટ્રિક ટનનો વધારો થયો હતો. એક તરફ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઈન્ડસ્ટ્રી સતત વધતી હોય અને બીજી તરફ એ જ સમયગાળામાં ઈ-વેસ્ટ રિસાઈક્લિંગનો જ ઉમળકો જ ન હોય ત્યારે સ્થિતિ શું હશે એ કલ્પના જ કરવી રહી!

ઈ-વેસ્ટમાં પ્લાસ્ટિક અને મેટલનો હિસ્સો ગણતરીમાં લઈને કિંમત આંકવાની થાય તો વિશ્વમાં વર્ષે લગભગ ૪.૨૧ લાખ કરોડ રૃપિયા જેવું તેનું મૂલ્ય થાય! ઈ-વેસ્ટ સ્વરૃપે ભારતની લગભગ ૧૮,૬૭૭ કરોડ રૃપિયાની ધાતુઓ વેડફાય છે. ઈ-વેસ્ટ સ્વરૃપે આપણાં દેશમાં જે ધાતુઓ વેડફાય છે તેનો જથ્થો પણ બહુ માતબર છે. ૭ લાખ ટન લોખંડ, ૯૫ હજાર ટન તાંબું, ૧ લાખ ટન એલ્યુમિનિયમ, ૭૧ હજાર ટન સિલ્વર, ૨૨ હજાર ટન સોનું ઈ-વેસ્ટ સ્વરૃપે વેડફાય જાય છે.

એ હિસાબે ભારતમાં ૬,૩૭૪ કરોડ રૃપિયાનું સોનું, ૩૦૦ કરોડનું ચાંદી, ૩,૨૬૨ કરોડનું તાંબું, ૧,૨૨૮ કરોડ રૃપિયાનું એલ્યુમિનિયમ અને ૫,૧૫૨ કરોડ રૃપિયાનું પ્લાસ્ટિક ઈ-વેસ્ટમાં પરિવર્તિત થાય છે! વિશ્વમાં વર્ષે દહાડે ૧.૪૪ લાખ કરોડ રૃપિયાનું ૧૬૦૦ ટન સોનું ઈ-વેસ્ટમાં ફેરવાય છે. વિશ્વમાં ઈ-વેસ્ટમાં વેડફાતી વિવિધ ધાતુની કિંમત લગભગ ૭૪ અબજ ડોલર જેવી થવા જાય છે.

ઈ-વેસ્ટ જનરેટ કરવાની બાબતે સામાન્ય રીતે એશિયન દેશો ઉપર પસ્તાળ પાડવામાં આવે છે, પણ સચ્ચાઈ એ છે કે વિકાસશીલ કહેવાતા દેશો ભારત-જાપાન જેવા દેશો કરતા વધુ ઈ-વેસ્ટ પેદા કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યુઝિલેન્ડ એક પરિવાર દીઠ ૧૭.૩ કિલો ઈ-વેસ્ટ દર વર્ષે પર્યાવરણમાં ઠાલવે છે. તો યુરોપિયન દેશો એક ઘર દીઠ સરેરાશ ૧૬.૬ કિલો ઈ-વેસ્ટ પેદા કરે છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં જગત જમાદારી કરતા અમેરિકનો સરેરાશ પરિવાર દીઠ ૧૧.૬ કિલો ઈ-વેસ્ટ ઉત્પન્ન કરે છે. એશિયામાં માથાદીઠ ૪.૨ કિલો ઈ-વેસ્ટ પેદા થાય છે.

જગત માટે વધારે ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ઈ-વેસ્ટનું પ્રમાણ સતત વધે છે. ૨૦૨૧ સુધીમાં ઈ-વેસ્ટ ૧૭ ટકા વધી જશે. ૨૦૨૧માં વિશ્વમાં ૫.૨૨ કરોડ મેટ્રિક ટન ઈ-વેસ્ટ પેદા થશે. દર વર્ષે ૮ ટકાના દરે ઈ-વેસ્ટ વધે છે. એક તરફ ઈ-વેસ્ટનું પ્રમાણ વધે છે, બીજી તરફ નિકાલની વ્યવસ્થાનું પ્રમાણ ૫ ટકા ય વધતું નથી. જો ઈ-વેસ્ટને રિસાઈકલ કરવામાં આવે તો તેની કિંમત ૫૫ અબજ ડોલર એટલે કે લગભગ ૩૫ ખર્વ રૃપિયા જેવી થવા જાય છે. આટલી મોટી રકમ તો કેટલાય દેશોની જીડીપીની પણ નથી!

વેલ, ઈ-વેસ્ટના વધતા ભય પછી ભારત સહિતના ૬૭ દેશોએ ઈ-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ લો બનાવ્યો છે, પણ લાખ રૃપિયાની વાત એ છે કે નિયમોનું પાલન ચીન-ભારતમાં નથી થતું એવું નથી, અમેરિકા-રશિયા-બ્રિટન-ફ્રાન્સ-ઓસ્ટ્રેલિયા-ન્યુઝિલેન્ડમાં ય નથી થતું. જેમ પરમાણુ વેસ્ટની સમસ્યાનો વિશ્વ પાસે કોઈ ઉકેલ નથી, એમ હવે ધીમે ધીમે ઈ-વેસ્ટની સમસ્યાનો પણ ઉકેલ મળતો નથી. અથવા કહો કે ઉકેલ મળ્યો છે તો તેનો અમલ થતો નથી.

આ એવો કચરો છે કે જે તુરંત નરી આંખે દેખાશે નહીં, અને તેની અસરો પણ કદાચ નરી આંખે નહીં દેખાય! ઘણી વખત સમસ્યાઓ ધીમે પગલે અને પાછલા બારણેથી આવતી હોય છે. ઈ-વેસ્ટની સમસ્યા પણ ધીમે પગલે અને પાછલા બારણે દેશ અને દુનિયા ઉપર દસ્તક દઈ રહી છે.
 


For more update please like on Facebook and follow us on twitter

http://bit.ly/Gujaratsamachar

https://twitter.com/gujratsamachar

 

Post Comments