Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

આકાશની ઓળખ- કુમારપાળ દેસાઈ

મંદિર માનવીનું રક્ષાકવચ અને એના ચિત્તનું ચિકિત્સાલય છે !

મંદિરનો સબંધ માનવીના માત્ર આંતરજગત સુધી મર્યાદિત નથી, બલ્કે મંદિરની રચના પાછળ માનવીના સમગ્ર જીવનને આવરી લેતાનો અને પ્રકાશિત કરવાનો આશય રખાયો છે અને આથી જ માનવીનું જેમ આંતર અને બાહ્ય જગત હોય છે, એ જ રીતે મંદિરનું પણ આંતર અને બાહ્ય જગત હોય છે.
 

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મંદિરનું જેટલું મહિમાગાન થયું છે, એટલી એના ગહન રહસ્યોની સર્વાંગી ખોજ થઈ નથી. વળી જે કંઈ રહસ્ય શોધાયા છે, એ વિશે જનસમૂહમાં અતિ અલ્પ ઓછી જાણકારી પ્રવર્તે છે. આને પરિણામે વ્યકિત મંદિરમાં જઈને ભાવપૂર્વક પરમાત્માના દર્શન કરે છે, પરંતુ એ મંદિરની રચના સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક ભાવોનો અનુભવ કરતો નથી. એના આંતરસત્ત્વને જાણવા માટે તો એની સમગ્ર રચનાનો ઊંડાણથી અભ્યાસ કરવો પડે.

શા માટે ભારતમાં હિંદુ મંદિરો અમુક પ્રકારના છે ? શા માટે જૈનોનાં મંદિરોની બાંધણી જુદી છે ? શા માટે એ સિવાયના ધર્મના સ્થાનકો અમુક પ્રકારના છે ? પ્રત્યેક મંદિરને પોતીકું સ્થાપત્ય હોય છે. એ જ રીતે પ્રત્યેક મંદિર એના ધર્મવિચારને આધારે આગવી આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ ધરાવતું હોય છે.

ભારતીય મંદિરોમાં જેમ બાહ્યસૌંદર્ય જોવા મળે છે, એ જ રીતે એનું આંતરિક સૌંદર્ય પણ હોય છે. એક અર્થમાં કહીએ તો એમાં રૃપનો આનંદ અને અરૃપનું અમૃતત્ત્વ હોય છે. બાહ્ય દૃષ્ટિએ એનું સૌંદર્ય આપણી આંખને ઠારે છે અને એની આંતરિક અનુભૂતિ આપણા હૃદયને સ્પર્શે છે.

આને કારણે તો માનવીના ભૌતિક જીવનની ઘટના હોય કે પછી આધ્યાત્મિક જીવનનો અનુભવ હોય, એ બધા સાથે મંદિર ગાઢપણે જોડાયેલું છે. આપણા જીવનની જુદી જુદી ઘટનાઓ પર દૃષ્ટિપાત કરો, તો ખ્યાલ આવશે કે વ્યકિતનું લગ્ન થાય ત્યારે અને વ્યકિતનું અવસાન થાય ત્યારે બંને બાબતો સાથે મંદિર સંકળાયેલું છે.

એના જીવનમાં આવતાં બાહ્ય દુ:ખોને માટે એ મંદિરનો આશરો લે છે. એના જીવનની પવિત્રતા જાળવવા માટે એ મંદિરમાં જઈને પ્રભુભક્તિ કરે છે અને એની આંતરચેતનાને ઉજાગર કરવા માટે એ મંદિરમાં જઈને પરમાત્માની ઉપાસના કરે છે.

આ રીતે વ્યકિતના જીવનની પ્રત્યેક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ સાથે મંદિર જોડાયેલું છે. એમાં સ્થૂળ પણ છે અને સૂક્ષ્મ પણ છે, એમાં પાવનત્વ છે અને પ્રબળ ચેતના પણ છે અને એ મંદિરની ચેતના વ્યકિતને પરમાત્મા સાથે અનુસંધાન સાધી આપે છે.

એમાં વ્યકિતએ વ્યકિતએ કોઈ ભેદભાવ હોતો નથી. અહીં ભક્તનું ચિત્ત પ્રાર્થનામાં ડૂબી જઈને જીવનબળ પામે છે અને મંદિરનું ચૈતન્યમય વાતાવરણ એ વ્યકિતનું રક્ષાકવચ બને છે. મંદિર એ માનવચિત્તનું ચિકિસ્તાલય છે.

આ મંદિરનો સબંધ માનવીના માત્ર આંતરજગત સુધી મર્યાદિત નથી, બલ્કે મંદિરની રચના પાછળ માનવીના સમગ્ર જીવનને આવરી લેતાનો અને પ્રકાશિત કરવાનો આશય રખાયો છે અને આથી જ માનવીનું જેમ આંતર અને બાહ્ય જગત હોય છે, એ જ રીતે મંદિરનું પણ આંતર અને બાહ્ય જગત હોય છે. મંદિરનું બાહ્ય જગત એટલે એની ખગોળશાસ્ત્રીય રચના અને એનો સૂર્ય, ચંદ્ર અને નક્ષત્રની ગતિ સાથેનો સબંધ અને મંદિરનું આંતરજગત એટલે મંદિરનું ગર્ભગૃહ. એ મંદિરના ગર્ભગૃહને માટે આરસ કે પથ્થર વગેરેની પસંદગી કરાય છે.

સોનુ- ચાંદી એ બધાનો મૂર્તિના અલંકરણ માટે ઉપયોગ થાય છે, પરંતુ એ મંદિરમાં લોખંડ કે પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ નિષિધ્ધ છે અને આ નિષિધ્ધતાનું કારણ ચેતનાના આવાહન સાથે જોડાયેલું છે. અમુક ધાતુઓ ચેતનાના આવાહનમાં અવરોધરૃપ બને છે અને તેથી જ મંદિર- નિર્મણમાં અમુક ધાતુઓનો ઉપયોગ નિષિધ્ધ (મનાઈ) છે.

વિશ્વના પ્રત્યેક ધર્મોમાં મંદિર કે ઉપાસના સ્થાનનો મહિમા છે. કોઈપણ પ્રજા પોતાના વસવાટ માટે સ્થળ પસંદ કરે છે, એની સાથોસાથ પોતાની ઉપાસનાના સ્થાનની પણ પસંદગી કરે છે. યુરોપમાં શહેરના આયોજનની રૃપરેખા તૈયાર થતી હોય ત્યારે પહેલાં ચર્ચનું સ્થાન નિર્ધારિત કરવામાં આવતું હતું. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં નગરો અને ગામડાંઓમાં મંદિર હોય છે,

પરંતુ ક્યારેક એ મંદિર જ સમગ્ર નગર કે ગામનું નિર્માણ કરે છે. વ્યકિત પોતાનો આવાસ શોધે ત્યારે એની પહેલી દૃષ્ટિ એ હોય છે. કે એના ઘરની નજીક મંદિર કે દેરાસર હોય. ક્યારેક એ ઉપલબ્ધ ન થાય તો એ સ્વયં પોતાના ઘરમાં નાનું મંદિર કે ઘર-દેરાસર નિર્મિત કરે છે.

આમ માનવસંસ્કૃતિની મધ્યમાં મંદિર રહેલું છે અને તેથી જ આ મંદિર એ સંસ્કૃતિનું પ્રતીક પણ બની રહે છે. એના પ્રત્યે ભક્ત જીવનસમર્પણ કરે છે. એના પર કોઈ આફત આવે તો એને માટે શૂરવીર પ્રાણ ન્યોછાવર કરે છે. સંત એમાં આયખું ગાળે છે.

કોઈ વ્યકિત મંદિર દ્વારા ચિત્તની  શાંતિ પામવા પ્રયાસ કરે છે. કોઈ જીવનની અતૃપ્તિને તૃપ્ત કરવા માટે મંદિરમાં રહેલા ઇશ્વર સમક્ષ ભાવના પ્રગટ કરે છે. તો કોઈ આત્મપ્રકાશ અને આત્મકલ્યાણ માટે મંદિરમાં જાય છે, આથી તમિલ પ્રજા માને છે કે જે ગામમાં મંદિર હોય નહીં, તે ગામમાં કદી રહેવું નહીં.

ભારતીય મંદિરોની એ વિશેષતા છે કે એણે મંદિરનું સમગ્ર વિજ્ઞાાન વાસ્તુશાસ્ત્ર રૃપે આપ્યું છે. મંદિરના સબંધમાં જગતનું સૌથી પ્રથમ, સૌથી સૂક્ષ્મ અને સૌથી વ્યાપક વાસ્તુશાસ્ત્ર ભારતમાં રચાયેલું છે.

આ વાસ્તુશાસ્ત્ર એ હકીકતે તો બ્રહ્માંડમાં જીવતી વ્યકિતના સમગ્ર અસ્તિત્વને ઘડતું સૂક્ષ્મ વિજ્ઞાાન છે. ભારતીય પરંપરામાં સ્થાપત્ય એ જ સ્વયં સૂક્ષ્મતાનું પૂર્ણરૃપ છે અને તેથી જ મંદિરોના વાસ્તુશાસ્ત્રમાં વેદની સાથે વિજ્ઞાાન છે, શાસ્ત્રો અને પુરાણ છે, ગણિત અને ખગોળ છે.

ભાવના અને કલાનો સમન્વય છે.
ભારતીય પરંપરાના ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ એ ચારેય માનવ પુરુષાર્થ મંદિર નિર્માણમાં વ્યક્ત થાય છે, આથી મંદિર એક સ્થળે સ્થિર હોવા છતાં એમાં સતત ગતિનો અનુભવ થાય છે. એની મધ્યમાં સૃષ્ટિના રચયિતા બ્રહ્મા બિરાજે છે. એની આસપાસના બાર ચોરસમાં આદિત્ય એટલે કે સૂર્ય અર્થાત્ બાર રાશિ છે અને તેની બહારના અઠયાવીસ ચોરસ નક્ષત્ર સૂચવે છે.

આમ વાસ્તુપુરુષ મંડલની બાહ્ય રેખાઓ સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની ગતિ દર્શાવે છે. મંદિરનો ચોરસ આકાર સ્વર્ગ દર્શાવે છે. આ રીતે મંદિરમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડ ગતિમયરૃપે ધબક્તું હોય છે. એ કવોન્ટમ ફિજિક્સ છે અને એ જ ઈ=સ્ઝ્ર૨નું સમીકરણ છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિને માટે મંદિર એટલે પ્રકૃતિ, પુરુષ અને સમગ્ર બ્રહ્માંડ. એ મંદિર પૃથ્વી પર એક સ્થળે હોય, પરંતુ સમગ્ર સૃષ્ટિને પોતાના વ્યાપમાં લે છે. એ શક્તિને સર્જે છે અને બ્રહ્માંડ સાથે અનુસંધાન સાધી આપે છે. વાસ્તુપુરુષ મંડલનો વિચાર કરીએ ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે વાસ્તુ એટલે પ્રકૃતિ અને એની આસપાસની સૃષ્ટિ. પુરુષ એટલે શક્તિ અને મંડલ એટલે ખગોળ વિજ્ઞાાનનો આલેખ. આમ સૃષ્ટિ, શક્તિ અને બ્રહ્માંડના ત્રિવેણી સંગમ મંદિર દ્વારા સધાય છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિનો બીજો મર્મ છે પુરુષ અને પ્રકૃતિ. એનું પ્રાગટય મંદિરના આકારમાં પ્રગટ થાય છે. મંદિરનો આકાર તે મંદિરની પ્રકૃતિ અને મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠિત પુરુષ એ પરમપુરુષ. આ પરમપુરુષની કલ્પના અત્યંત રોમાંચક અને અપૂર્વ છે.

મંદિરનું શિખર એ પરમ પુરુષનું મસ્તક છે. મંદિરનું દ્વાર એ એનું મુખ છે. કળશ એ મંદિરના કેશ છે. ગ્રીવા એ એનો કંઠ છે. સૂકનાસ એ એની નાસિકા છે. ભદ્ર એના હાથ છે. વેદી એનો સ્કંધ છે. અને સ્થંભ એના પગ છે.

ભારતીય પરંપરામાં છેક અથર્વવેદથી આરંભાઈને બૃહદ સંહિતા, અગ્નિપુરાણ, પ્રાસાદમંડન જેવા ગ્રંથોએ મંદિરના મર્મને પ્રગટ કરવા પ્રયાસ કર્યો છે.

મંદિરના વાસ્તુવિજ્ઞાાનનો ઉદ્ભવ તો અથર્વવેદમાં મનાય છે. વિશ્વકર્માએ વાસ્તુશાસ્ત્ર નામનો ગ્રંથ રચ્યો હતો અને આર્ય પરંપરા મુજબ એમણે બ્રહ્માના આદેશથી મંદિરોની રચના કરી હતી. જ્યારે આર્યેતર પરંપરામાં મય દાનવે 'મયમત્તમ' ગ્રંથની રચના કરી અને તે અનુસાર દક્ષિણ ભારતીય મંદિરોની પરંપરા શરૃ થઈ જે દ્રવિડ મંદિરો તરીકે ઓળખાય છે.

- કુમારપાળ દેસદ્બી
 

Post Comments