Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ફયુચર સાયન્સ-કે.આર.ચૌધરી

થન્ડર સ્ટોર્મ : સૌર મંડળની તોફાની વાતો...

પૃથ્વી સિવાય સૂર્યમંડળનાં અન્ય ગ્રહ પર કેવો વરસાદ, વાવાઝોડું વિજળી કે તોફાનો થાય છે ?

ભારતમાં ચોમાસુ જામી રહ્યું છે. ૧૦ કરતાં વધારે રાજ્યોમાં અતિવૃષ્ટિ થઇ છે. પૃથ્વી એ સજીવ ગ્રહ છે. જેનાં પર જીવન વિકસ્યું છે. જીવન વિકાસ માટે વરસાદ, વિજળી અને વાતાવરણ જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર પ્રથમ વાર પ્રથમ કોષની રચનામાં પાણી અને વિજળીએ ભેગા મળીને મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હોય તેવું થિયરી દર્શાવે છે. આપણી પાસે અન્ય ગ્રહ પર જીવન વિકસ્યું હોય એવાં પુરાવા મળ્યા નથી. આમ છતાં વૈજ્ઞાાનિક થિયરી અને કેટલાંક પ્રારંભીક પુરાવાઓ દર્શાવે છે કે સૂર્યમાળા બહાર અન્ય સૌરમાળામાં પૃથ્વી જેવો હેબીટેબલ ઝોન ધરાવતાં ગ્રહો અનેક છે. જ્યાં જીવન શરૃ થયું હોવાની ઘણી બધી શક્યતા છે. આપણાં વિજ્ઞાાન અને જીવન વિજ્ઞાાન સમજવા માટે, આપણી પોતાની સૂર્યમાળા અને તેનાં ગ્રહો અને ઉપગ્રહો કુદરતી રીતે જ 'રોલ મોડેલ' માનવામાં આવે છે. અન્ય ગ્રહો અને બ્રહ્માંડને સમજવા માટે, સૌર મંડળને એક સાપેક્ષ બીંદુ માનીને કોસ્મીક સ્કેલ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર થતાં વાતાવરણનાં બદલાવ, પવનનાં તોફાનો, વાવાઝોડા, ભૂકંપ, વરસાદ, વિજળી વગેરે આપણે અનુભવ્યા છે. ત્યારે સવાલ એ થાય કે પૃથ્વી સિવાય, સૂર્યમાળાનાં ગ્રહો અને ઉપગ્રહો પર કેવા પ્રકારનો વરસાદ, વાવાઝોડા કે  વિજળી થતી હોય છે ?

હોરર સ્ટોરી જેવાં હરીકેન...

સૂર્યમાળાનાં પૃથ્વી નામનાં ગ્રહ પર પેદા થયેલ ''ઈરમા'' જેવું હરીકેન માત્ર હળવો પવન લહેર લાગે, તેવાં વાવાઝોડા અન્ય ગ્રહ અને તેનાં ચંદ્ર પર જોવા મળે છે. સૂર્યમાંથી જ ક્યારેક સોલાર માલનો ટુકડો છુટો પડીને અંતરીક્ષમાં ફેલાય છે. ખૂબ જ ખરાબ હવામાનથી માંડીને અનરાધાર વરસાદને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે તો, સૌરમાંથી એક નવી સ્ટોરી દર્શાવે છે જેની ઝલક અહીં માણી શકાશે.

સૌર તોફાનો :-

સૂર્ય એ આપણી ગ્રહમાળાનાં કેન્દ્રમાં આવેલ, મુખ્ય 'હીરો' છે. તેનાં પર થતાં તોફાનો પૃથ્વીનાં તોફાનો કરતાં અલગ હોય છે. સૂર્ય પર વાતાવરણનાં નહીં પરંતુ પ્લાઝમા સ્વરૃપે રહેલાં, પુષ્કળ ઉર્જા ધરાવતાં કણોનાં તોફાનો સર્જાય છે. જે સૂર્યમાળાનાં અન્ય ગ્રહોનાં વાતાવરણ, હવામાન વગેરેમાં મોટો બદલાવ લાવે છે. એક પ્રકારનો ખાસ વિસ્ફોટ સૂર્યનાં મુકુટ મંડળમાં જોવા મળે છે. જેને કોરોનલ માસ ઈન્જેકશન (ભસ્ઈ) કહે છે. સૂર્યની બહારની સપાટી પરથી ઉર્જા ધરાવતાં કણોનો જથ્થો છુટો પડીને 'સ્પેસ'માં ફેલાય છે. આ પ્રકારનાં સૌર પવનો તેનાં માર્ગમાં આવતાં ગ્રહ કે અંતરીક્ષયાનને પણ અસર કરે છે. તેની  મુખ્ય અસર ઈલેક્ટ્રોનીક સરકીટ અને ડિવાઇસ પર પડે છે.

૨૦૧૪માં એક વિશાળ ભસ્ઈ સોરોથી માંડીને વિનસ એક્સપ્રેસ જેમાં આ પ્રકારનાં ભસ્ઈ શા માટે પેદા થાય છે ? તેમને કોણ દોરે છે ? તેમને પ્રવેગ કઇ રીતે મળે છે ? પ્લાઝમાને કોણ વધારે ગરમ કરે છે ? આ બધા પાયાનાં સવાલોનાં ઉત્તર મેળવવાં વૈજ્ઞાાનિકો મથી રહ્યાં છે. ભસ્ઈ ની અસર પૃથ્વીથી લઇને સૂર્યમાળાની ભાગોળ ગણાતાં  હેલીયોસ્ફીઅર સુધી જોવા મળે છે.

મંગળ ગ્રહ :-

મોટા તોફાનો, વિજળી વરસાદનાં અનુભવ માટે ગ્રહ પાસે ચોક્કસ કદ ધરાવતું વાતાવરણ હોવું જોઇએ. મંગળ પાસે આવું ચોક્કસ વાતાવરણ નથી. જેનો અર્થ એ નથી કે મંગળ પર પૃથ્વી જેવાં હરીકેન, થન્ડર સ્ટોર્મ કે વરસાદનો અનુભવ થતો નથી. એક સમય એવો હતો જ્યારે મંગળ ઉપર સ્થિર વાતાવરણ અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી હતું. હાલ મંગળની સપાટી પર મંગળની ધુળની ક્યારીઓ ઉડે છે જેને 'ડસ્ટ સ્ટોર્મ' કહે છે. જેનાં કારણે મંગળની સપાટી પરની સુક્ષ્મ ધુળ / રજકણો, મંગળનાં પાતળા વાતાવરણનાં અનિયમીત તાપમાનનાં કારણે ડમરી બનીને ફેલાય છે. જે મંગળનાં વાતાવરણને વધારે પાતળુ બનાવતાં જાય છે. વાતાવરણમાં રહેલાં વાયુનાં કણો ગ્રહ છોડીને અંતરીક્ષમાં જમા રહે છે. એક નજીવો ફાયદો હાઇડ્રોજન અને ઓક્સીજનનાં રેણુઓમાં છુટી પડે છે. જેનાં કારણે મંગળનાં વાતાવરણમાં હાઇડ્રોજન વાયુ ઉમેરાતો રહે છે.

નર્કાગાર અને ઠંડીગાર દુનિયાની અજાયબી શુક્ર

શુક્ર ગ્રહને સૌર મંડળનું ''તર્ક'' કહી શકાય. તેનું કદ લગભગ પૃથ્વી જેટલું છે અને પદાર્થ પૃથ્વી કરતાં ૮૧% જેટલો છે. વાતાવરણમાં મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોકસાઇડ, નાઇટ્રોજન અને સલ્ફ્યુરીક એસીડનાં કણો હોય છે. સામાન્ય રીતે અહીં પવનનાં તીવ્ર તોફાનો ફેલાતા રહે છે. કલાકમાં ૬૬ કી.મી. અંતર કાપી શકે તેવા તિવ્ર પવનો હંમેશાં ફૂંકાતા જ રહે છે. પૃથ્વીનાં ઉનાળા કરતાં અહીનો ઉનાળો દસ ગણો વધારે ગરમ હોય છે. અહીંનું મહત્તમ તાપમાન ૪૭૦ ડીગ્રી સેલ્સીયસ સુધી પહોંચે છે. અમદાવાદમાં મહત્તમ ૪૭ ડીગ્રી જેટલું હોય છે.

શુક્રનું વાતાવરણ ખૂબ જ ઘટ્ટ છે. શુક્ર વિશે માહિતી મેળવવા માટે યુરોપીયન સંઘે વિનસ એક્સપ્રેસ નામનું સ્પેસ યાન મોકલેલ છે. મંગળ પર તોફાનો પેદા થાય છે તેનો પ્રથમ પુરાવો વિનસ એક્સપ્રેસનાં મેગ્નેટો મિટરે આપ્યો હતો. વૈજ્ઞાાનિકો માટે આ 'થન્ડર સ્ટોર્મ'નાં ન્યુઝ ખુશીનાં સમાચાર હતો. અત્યાર સુધી ગુરૃ, શનિ અને પૃથ્વી પર પવન અને વિજળી યુક્ત તોફાનો પેદા થાય છે. સામાન્ય રીતે, પાણીનાં વાદળોનાં કારણે વિજળી અને પવનનાં તોફાનો પેદા થાય છે. શુક્ર પર સલ્ફ્યુરીક એસીડનાં વાદળોનાં કારણે  શુક્ર પર વરસાદ અને  વિજળીઓ પેદા થાય છે.

શનિ

શનિ ગ્રહ પૃથ્વી કરતાં નવ ગણો મોટો છે. તેનું દ્રવ્ય પૃથ્વી કરતાં ૯૫ ગણું વધારે છે. અહીંનાં વાતાવરણમાં હાઇડ્રોજન, હીલીયમ, મિથેન અને એમોનિયાનું બનેલું છે. અહીં સામાન્ય રીતે ૩૨ કી.મી. પ્રતિ કલાકની ઝડપે પવનો ફૂંકાય છે. શનિની મુલાકાત માટે પૃથ્વીવાસીઓએ 'કાસીની' નામનું વિશિષ્ટ યાન શનિ ગ્રહ પાસે મોકલ્યું છે. છેલ્લાં ૧૩ વર્ષથી તે શનિ ગ્રહનું અવલોકન કરી રહ્યું છે. ૨૦૧૦માં તેણે ખૂબ જ મોટું વાવાઝોડું, શનિ ગ્રહ પર પેદા થતાં જોયું હતું. જ્યારે તોફાની પવનની ઝડપ ૫૭૬ કી.મી. પ્રતિ કલાકની રહેલી છે. ડો. લિન્ડા સ્પીલકર કહે છે કે ''આવું મોટું તોફાન દર ૩૦ વર્ષમાં એકાદ વાર જોવા મળે છે. શનિ ગ્રહ માટે આ વાત ખરેખર અજીબો ગરીબ છે. કારણ કે પૃથ્વી કરતાં શનિ ગ્રહનું વાતાવરણ ખૂબ જ ઠંડુ રહે છે. જેને ગરમ થઇને વાવાઝોડું ફેલાય તેટલું ગરમ થતાં ૩૦ જેટલાં વર્ષો થાય છે. શનિ ગ્રહ જેવાં ઠંડા ગ્રહ ઉપર આવું તોફાની વાવાઝોડું કઇ રીતે પેદા થાય છે ? એ સંશોધનનો વિષય છે.

સૌર મંડળની સીમારેખાઓનાં 'સ્ટોર્મ' : ટાઇટન :- શનિનો ઉપગ્રહ

વૈજ્ઞાાનિકો માટે ટાઇટન ચંદ્ર ખૂબ જ રસનો વિષય છે. તેની ત્રિજ્યા પૃથ્વી કરતાં માત્ર ચાલીસ ટકા જેટલી જ છે. જ્યારે તેનાં દ્રવ્યનો સરવાળો પૃથ્વી કરતાં માત્ર ૦.૦૨૨ ગણો જ છે. તેનાં વાતાવરણમાં મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન, મિથેન, એમોનીઆ, આર્ગોન અને ઈથેન જેવાં તત્વો છે. વૈજ્ઞાાનિકો માટે ટાઇટન વધારે ઈન્ટરેસ્ટીંગ ગણાય છે કારણ કે તેની સપાટી પર ઘટ્ટ વાતાવરણ અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં સપાટી પર પ્રવાહી રહેલું છે. આ પ્રવાહી મુખ્યત્વે પ્રવાહી મિથેન જેવાં કાર્બનીક સંયોજનો છે. પ્રારંભીક કોષની રચના માટે જરૃરી બિલ્ડીંગ બ્લોક જેવાં 'ઘશછ' જરૃરી બને છે. જે એક પ્રકારનાં એમીનો એસીડ છે. જે ખાસ પ્રકારનાં પ્રોટીન બનાવે છે. કોષ રચના માટે પ્રોટીન ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે.

કાસીની ત્રણે ટાઇટન પર મિથેનનાં વરસાદ અને તોફાનોને લગતાં પુરાવાઓ આપ્યા છે. ટાઇટનનાં પવનોની સામાન્ય ઝડપ ૭ કી.મી. પ્રતિ કલાક જેટલી હોય છે. ટાઇટન પર પૃથ્વી જેવી નદીઓ અને સરોવર પણ છે. નાસાએ ટાઇટન ને વધારે નજીકથી સમજવા માટે, ડ્રેગન ફ્લાય જેવાં ડ્રોન વિમાન મોકલી સંશોધન  કરવા  માટે વિચાર્યું છે.

યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન :- બર્ફાળ ''જાયન્ટ''

સૂર્યમાળાની અંતિમ રેખાઓ પર યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન જેવાં ઠંડાગાર બર્ફાળ વિશાળ કદનાં ગ્રહ આવેલાં છે. જે પૃથ્વી કરતાં ચાર ગણી વધારે ત્રિજ્યાં ધરાવે છે. જ્યારે ૧૪થી ૧૭ ગણુ વધારે દ્રવ્ય / પદાર્થ ધરાવે છે. બંનેનાં વાતાવરણમાં હાઇડ્રોજન, હીલીયમ, મિથેન, એમોનીયા અને પાણીની વરાળ છે. આ ઠંડા લાગતાં ગ્રહ ઉપર પણ તિવ્ર અને ભયાનક તોફાનો પેદા થાય છે. જેની સરખામણીમાં પૃથ્વી પરનાં તોફાનો વામણા લાગે. યુરેનસ પર પવનો ૯૦૦ કી.મી. પ્રતિ કલાકની ઝડપે ફૂંકાય છે. જ્યારે નેપ્ચ્યુન ગ્રહને તો સૌર મંડળનો સૌથી તોફાની ગ્રહ ગણી શકાય. અહીં પવનની ઝડપ ૨૪૧૪ કી.મી. પ્રતિ કલાકની નોંધાઇ છે. આ એક ભયંકર પ્રકારની સુપર સોનીક ઝડપ છે. નેપ્ચ્યુન પર એક સાથે નવ હજાર કી.મી. લંબાઇનો વાતાવરણનો પટ્ટો ફરતો રહેલો જોવા મળ્યો હતો. યાદ રહે કે પવનો પેદા થવાનું કારણ તાપમાન / ગરમી છે. સૂર્યમાળાથી ખૂબ જ દૂર આવેલા ગ્રહ પર પૃથ્વી કરતાં ચારસો ગણો ઓછો સૂર્ય પ્રકાશ અહીં પહોંચે છે. એટલે કે અહીંથી સૂર્ય ત્રણ દીવડા જેવો ટમટમતો લાગે છે. આ ગ્રહો પર આખા પાવરફુલ તોફાનો કઇ રીતે પેદા થાય છે એ વૈજ્ઞાાનિક સંશોધનનો મુખ્ય  વિષય છે.

ગુરૃ :- તોફાની વિશાળ વાયુ ગોળો

ગુરૃ ગ્રહ સૂર્યમાળાનો સૌથી મોટો વિશાળ વાયુ ગોળો છે. તેનાં ફોટોગ્રાફમાં લાલ રંગના વિશાળ પટ્ટા દેખાય છે. જેને ગ્રેટ રેડ સ્પોટ કહે છે. જે તેનાં તોફાની પવનોની સાબીતી આપે છે. નાસાએ મોકલેલ ''જુનો'' આ રહસ્યમય ઘટ્ટ પટ્ટાઓનો તાગ મેળવી રહ્યું છે. તેનાં વાતાવરણમાં હાઇડ્રોજન, હીલીયમ પાણી, એમોનીયા અને મિથેન વાયુ છે. પૃથ્વી કરતાં ગુરૃની ત્રિજ્યા ૧૧ ગણી વધારે છે. વૈજ્ઞાાનિકો માટે ગ્રેટ રેડ સ્પોટ કેટલાં ઊંડા છે એ જાણવું ખૂબ જ જરૃરી છે. 'જુનો'નો ડેટા બતાવે છે કે ગ્રેટ રેડ સ્પોટ પૃથ્વીની સપાટીથી દોઢ ગણો મોટો છે અને ગુરૃ ગ્રહની વાતાવરણની સપાટીથી ૩૦૦ કી.મી. ઊંડાઇ સુધી પહોંચેલ છે. આ ડાર્ક સ્પોટ ૧૫૦ વર્ષ પહેલાં એટલો વિશાળ હતો કે તેમાં ત્રણ પૃથ્વી સમાઇ જાય તો પણ જગ્યા બચે. જો કે આ ગ્રેટ ડાર્ક સ્પોટ સંકોચાઇ રહ્યો છે. જે દર્શાવે છે કે જેમ જેમ તે સંકોચાતો જાય છે તેમ તેમ તેનાં પવનોની  ઝડપ વધી રહી છે.
આમ ગુરૃ ગ્રહના ધુ્રવ પ્રદેશોમાં એક વિશાળ સાયક્લોન આકાર લઇ ચુક્યાં છે. જ્યારે તેની આજુબાજુ પણ અન્ય નાના મોટા સાયક્લોન પણ ફરી રહ્યાં છે.

ધુ્રવ પ્રદેશ પરનાં સાયક્લોનની ઝડપ કલાકની ૩૫૦ કી.મી. જેટલી છે. અનેક વાવાઝોડા એક સાથે ઘુમરાતા હોય એ વાત જ અજબ લાગે તેવી છે. હજી વૈજ્ઞાાનિકોને ગુરૃ ગ્રહ પર ચાલતી 'સ્ટોર્મ'ની પેટર્ન સમજવામાં વાર લાગે તેવું છે. જે માટે વધારે ડેટા એકઠો કરવાની જરૃર છે. જો ગ્રેટ રેડ સ્પોટ સંકોચાવાની સાથે તેનાં પવનોની ઝડપ વધતી નથી તો, તેનાં મુળીયા ખૂબ જ ઊંડા છે. મતલબ કે ગુરૃ ગ્રહનું વાતાવરણ કેટલું ઊંડું છે એ જાણી શકાય તેમ  છે. આમ સામાન્ય લાગતાં તોફાની પવનો, થન્ડર સ્ટોર્મ, વિજળી અને વરસાદ દરેક ગ્રહ કે ચંદ્રની  એક અલગ સ્ટોરી  આલેખી  બતાવે છે.

Post Comments