Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ફ્રેન્કલી સ્પીકિંગ - વિશાલ શાહ

લેન્ડફિલ સાઇટ્સ ગાંડા વિકાસનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ

અમદાવાદની પીરાણા ડમ્પિંગ સાઇટ પર વારંવાર આગ લાગવાથી આપણે ઝેરી હવા શ્વાસમાં લેવી પડે છે. વળી, એ આગ બુઝાવવા દર મહિને ૩૦૦ ટેન્કર પાણીનો પણ વેડફાટ થાય છે

એનડીએ સરકારના અત્યંત મહત્વના અને મહત્ત્વાકાંક્ષી સ્વચ્છ ભારત અભિયાન હેઠળ પ્રજાને જાહેરમાં કચરો નહીં ફેંકવાની, ઘરમાં જાજરુ બનાવવાની અને ખુલ્લામાં હાજતે નહીં જવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

આજેય પ્રજાને ખુદ વડાપ્રધાને વારંવાર આવી અપીલો કરવી પડે છે. આ બધી બાબતો જરૃરી છે પણ સ્વચ્છ ભારત અભિયાન હેઠળ દરેક નાગરિકને ઓછામાં ઓછો કચરો પેદા કરવાની પણ સલાહ આપવામાં આવે છે. સ્વચ્છ ભારત અભિયાનને સફળ બનાવવા માટે આ અત્યંત મહત્ત્વનો મુદ્દો છે.

કેન્દ્રિય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે વેબસાઇટ પર જાહેર કરેલા આંકડા પર નજર કરતા જણાય છે કે, ભારતમાં વિકાસ ખરેખર ગાંડો થયો છે. દેશમાં વર્ષેદહાડે ૬.૨૦ કરોડ ટન કચરો પેદા થાય છે. ટૂંકમાં મ્યુનિસિપાલિટીઓમાં આટલો નોંધાય છે, નહીં નોંધાતો અને રસ્તા પર પડયો રહેતો કચરો તો અલગ! આ ૬.૨૦ કરોડમાંથી એક કરોડ ટન કચરો તો ફક્ત દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ અને કોલકાતામાં પેદા થાય છે.

એકલા દિલ્હીમાં જ વર્ષે વર્ષે ૩૦.૩ લાખ ટન કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. આ જ ગતિથી દિલ્હીવાસીઓ કચરો પેદા કરશે તો ૨૦૩૦ સુધીમાં દિલ્હી દર વર્ષે ૧૬.૫૦ કરોડ ટન કચરો પેદા કરતું હશે. ત્યાં સુધીમાં દિલ્હીએ દસ મીટરની ઊંચાઈ સુધી કચરો નાંખી શકાય એવી ૬૫ હજાર હેક્ટરમાં ફેલાયેલી બીજી એક લેન્ડફિલ સાઇટ તૈયાર રાખવી પડશે. કચરો નાંખવાનું સ્થળ લેન્ડફિલ સાઇટ કે ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ તરીકે ઓળખાય છે.

અમદાવાદ શહેર માંડ ૪૬,૪૧૬ હેક્ટરમાં ફેલાયેલું છે એટલે આપણે કલ્પના કરી શકીએ છીએ કે, દિલ્હીના કચરાનો નિકાલ કરવા કેવી મજબૂત વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ જોઈએ! દિલ્હી મ્યુનિસિપાલિટી ૬૫ હજાર હેક્ટર લેન્ડફિલ સાઇટ શોધી કાઢે તો તે પણ વીસ વર્ષમાં ભરાઈ જાય. મેગા સિટીમાં બધી જ સુખસુવિધાની સાથે વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ પણ જડબેસલાક હોય, એ અત્યંત જરૃરી છે.

દેશમાં કચરો નાંખવાનો સૌથી મોટો, આશરે ૪૬૫ હેક્ટરમાં ફેલાયેલો, લેન્ડફિલ એરિયા ચેન્નાઇ પાસે છે. એ પછી ગ્રેટર મુંબઇ (૧૪૦), હૈદરાબાદ (૧૨૧.૫) અને દિલ્હી (૬૬.૪) જેવા શહેરોનો નંબર આવે છે. અત્યારે દેશના બધા જ મોટા શહેરોની લેન્ડફિલ સાઇટ ઓવરફ્લો છે અને તેના કારણે પડતી મુશ્કેલીઓ અપરંપાર છે.

અમદાવાદનો જ દાખલો લઈએ. અમદાવાદની ડમ્પિંગ સાઇટ પીરાણામાં આવેલી છે. ૮૪ હેક્ટરમાં ફેલાયેલી પીરાણા ડમ્પિંગ સાઈટ આશરે ૬૫ હેક્ટર જમીન પર ૧૯૮૦થી કચરો નાંખવામાં આવે છે.

છેલ્લી વસતી ગણતરી પ્રમાણે અમદાવાદની વસતી હતી, ૫૫.૭૧ લાખ. આટલા અમદાવાદીઓ રોજનો આશરે ૪,૨૦૦ ટન (૪૨ લાખ કિલો) કચરો ઉત્પન્ન કરે છે. હજુ થોડા વર્ષો પહેલાં રોજનો ૨,૪૦૦ ટન કચરો પેદા થતો હતો, જેમાંથી માંડ ૪૦૦ ટન કચરો પ્રોસેસ થતો અને બાકીનો ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડમાં ફેંકી દેવાતો. અત્યારે પીરાણા ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડની ઊંચાઈ (જમીનની નીચે ખાડો કરીને દાટેલા કચરાથી ટોચ સુધી) ૫૫ મીટર જેટલી થઈ ગઈ છે.

પીરાણાની લેન્ડફિલ સાઇટ પર વારંવાર આગ લાગે છે, જેના કારણે હવામાં ઝેરી વાયુઓ ભળે છે. અમદાવાદીઓએ ઔદ્યોગિક ગૃહો, વાહનોની સાથે લેન્ડફિલ સાઇટની આગમાંથી પેદા થતી ઝેરી હવા પણ શ્વાસમાં ભરવી પડે છે.

આ આગ બુઝાવવા દર મહિને આશરે ૩૦૦ ટેન્કર પાણીનો વેડફાટ થાય છે. પાણીના કારણે ઝેરી રસાયણો જમીનમાં વધારે ઊંડે સુધી ઉતરે છે અને આસપાસના વિસ્તારના ભૂગર્ભજળને પણ ઝેરી કરે છે. ચોમાસામાં તો પીરાણા નર્કાગારમાં ફેરવાય છે. વરસાદી પાણીના કારણે વધુને વધુ ઝેરી રસાયણો જમીનમાં ઉતરે છે અને કચરાના દુર્ગંધ મારતા ઢગલા રસ્તા પર પડે છે.

ભારતના વાતાવરણમાં વીસેક ટકા મિથેન ગેસ પણ લેન્ડફિલ સાઇટમાંથી પેદા થાય છે. ગ્લોબલ વૉર્મિંગમાં મિથેન અત્યંત મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે. થોડા સમય પહેલાં ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી થઈ હતી કે, પીરાણા ડમ્પિંગ સાઇટ પર 'સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૃલ્સ ૨૦૧૬'નું ઉલ્લંઘન થાય છે.

આ તો એક લેન્ડફિલ સાઇટની વાત થઈ, પરંતુ દેશની લગભગ બધી જ લેન્ડફિલ સાઇટ પર જરૃરી નીતિનિયમોનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન થાય છે. ગયા મહિને દિલ્હીના ગાઝીપુરમાં ૧૬ માળ ઊંચો કચરાનો ડુંગર પડવાથી વિચિત્ર અકસ્માત સર્જાયો હતો. થયું એવું કે, કચરાનો ડુંગર નજીકની કેનાલમાં પડયો, જેના કારણે રસ્તા પર કાદવ કીચડ ધરાવતા ગંદા પાણીનું પૂર ઊમટયું.

એ પાણીમાં એક કાર અને ત્રણ ટુ વ્હિલર સાથે કુલ ચાર લોકો તણાઇ ગયા, જેમાં બેને માંડ બચાવાયા અને બે કમોતે માર્યા ગયા. આ અકસ્માતમાં બે વ્યક્તિની લાશ શોધવા ફાયર ફાઇટર્સ અને નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સના જવાનોએ ત્રણ કલાક સુધી કેનાલમાં સર્ચ ઓપરેશન કરવું પડયું હતું.

આ તો મ્યુનિસિપાલિટીએ ઊભી કરેલી લેન્ડફિલ સાઇટની વાત થઈ. એ સિવાય પણ શહેરોમાં જ્યાં ને ત્યાં કચરાના ગેરકાયદે ઢગલા કરાયા હોય છે. આ નાના-મોટા ઢગલા પણ લેન્ડફિલ સાઇટ્સના જ સગાવ્હાલા છે.  પહેલી ઓક્ટોબરે ઓઢવમાં કચરાનો ઢગલો સળગતા ત્યાં બેઠેલી એક ગાય જીવતી સળગી ગઈ.

આ ઘટના પછી લોકલાગણી દુભાઈ ગઈ, સ્થાનિકો ભેગા થયા, તંગદિલી વધી અને પોલીસે ચાંપતો બંદોબસ્ત ગોઠવવો પડયો. ગાયના મોતથી ગુસ્સે થયેલા લોકોએ મ્યુનિસિપાલિટી સામે રોષ વ્યક્ત કર્યો. પછી પોલીસે તપાસ શરૃ કરી કે, આગ લાગી કેવી રીતે? કોઈએ આગચંપી કરી હતી કે જાતે જ લાગી હતી? વગેરે.

આ જ કચરાના ઢગલા આપણું પાણી અને હવા ઝેરી બનાવી પર્યાવરણની ઘોર ખોદે છે, આ જ ઢગલામાંથી વારંવાર ત્યજી દેવાયેલા બાળકો મળે છે, આ જ ઢલગામાં કૂતરા માસૂમોને ફાડી ખાય છે, આ જ ઢગલામાં કૂતરા સાથે ખાવાનું શોધતા શોધતા ગરીબોના બાળકો મોટા થાય છે, પરંતુ ત્યારે નિંભર પ્રજાની લાગણી દુભાતી નથી. જાહેર આરોગ્ય માટે પણ આ બધું જોખમી જ છે, પરંતુ પગ તળે રેલો ના આવે ત્યાં સુધી આપણે જાગીએ જ નહીં એવી પ્રજા છીએ. આપણે વિઝનરી નહીં, ટૂંકી દૃષ્ટિના સ્વાર્થી લોકો છીએ.

દેશ એટલે શું? દેશ એટલે ફક્ત હું નહીં, પણ આપણે બધા જ. ફક્ત આટલું સમજીશું તો પણ દેશમાં અમીરો-ગરીબો વચ્ચેની આર્થિક ખાઇ ઘટશે અને દરેક મેગા સિટી સ્માર્ટ અને રહેવાલાયક બનાવી શકીશું. ભારતમાં લેન્ડફિલ સાઇટની આસપાસ ફક્ત ગરીબો નહીં, મધ્યમ વર્ગીય લોકો પણ રહે છે. એ લોકો મ્યુનિસિપાલિટીને કરવેરા ચૂકવે છે અને તેમના ઘરમાં કાયદેરસના વીજ જોડાણો પણ છે, પરંતુ ધાર્મિક લાગણી દુભાય નહીં ત્યાં સુધી તેઓ એક થતા નથી.

નીતિનિયમોનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કરતી લેન્ડફિલ સાઇટ શહેરથી દૂર હોય તો પણ આપણા આરોગ્યને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે, તો આપણે જેનું પાણી પીએ છે એ નદીઓ નજીક લેન્ડફિલ સાઇટ હોય તો શું હાલ થાય? કચરો નાંખવાની જગ્યા ખૂટી પડતા ઈસ્ટ દિલ્હી મ્યુનિસિપિલ કોર્પોરેશને પવિત્ર યમુના નદી નજીક લેન્ડફિલ સાઇટ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. સદ્નસીબે 'યમુના જિયે અભિયાન' નામની સંસ્થાએ તેનો વિરોધ કર્યો અને કેસ અદાલતમાં ગયો.

જોકે, દિલ્હી કોર્પોરેશનના અધિકારીઓ હજુયે અદાલત અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલને એ સમજાવવાના પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે, નવી લેન્ડફિલ સાઇટની ખાસ જરૃર હોવાથી અમને મંજૂરી આપી દો. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, દિલ્હીના ત્રણેય કોર્પોરેશન સાથે મળીને સરળતાથી દિલ્હી નજીક લેન્ડફિલ સાઇટ શોધી શકે છે, પરંતુ તેમને 'શોર્ટ કટ' અપનાવવો છે.

આ સ્થિતિમાં ફક્ત બે પાયાના ઉપાય છે. ૧. ઓછામાં ઓછો કચરો પેદા કરો અને ૨. સૂકો અને લીલો કચરો જુદો પાડવામાં મ્યુનિસિપાલિટીને મદદ કરો. દેશભરની મ્યુનિસિપાલિટીઓ ઘરે ઘરેથી સૂકો અને લીલો કચરો ભેગો કરવાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવાના પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ તેમાં લોકોએ પણ સાથ આપવો પડે. ભોજન, શાકભાજી, ફળફળાદિ વગેરે કચરો સહેલાઇથી રિ-સાયકલ થઇ શકે. એ માટે જુદી કચરાપેટી રાખવી જોઈએ.

એવી જ રીતે, કન્સ્ટ્રક્શન અને ડિમોલિશન વેસ્ટ તરીકે ઓળખાતો માટી, રેતી, ઢેખારા, સિમેન્ટ, ઢેખારા અને કપચીનો કચરો પણ લેન્ડફિલ સાઇટ સુધી પહોંચવો જ ના જોઈએ. દેશમાં દર વર્ષે લાખો ટન પ્લાસ્ટિકનો કચરો પણ પેદા થાય છે. આપણે શક્ય એટલો પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ટાળીને વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમમાં મજબૂત બનાવવામાં સાથ આપી શકીએ. જોેકે, આ સિસ્ટમ વિકસાવવા મ્યુનિસિપલ અધિકારીઓએ ઈનોવેટિવ એટિટયુડ અપનાવવાની જરૃર છે.

કર્ણાટકનું મૈસુરુ દેશના સૌથી સ્વચ્છ શહેરોમાંનું એક છે. મૈસુરુમાં આશરે બે હજાર ઘર ધરાવતો કુમ્બરકોપ્પલ નામનો નાનકડો વૉર્ડ છે. અહીંના દરેક ઘરમાં સૂકો અને લીલો કચરો જુદો જ રખાય છે. આ કચરો સ્ત્રી શક્તિ નામની એક સંસ્થાની મહિલા કાર્યકરો ઘરે ઘરે જઇને ભેગો કરી લે છે. આ કામ માટે મહિલાઓને તો પગાર અપાય જ છે, પરંતુ દરેક ઘરને પણ કચરો જુદો પાડવાના કામમાં મદદ કરવા ટોકન ફી અપાય છે.

આ પ્રયોગની અસર એવી થઈ કે, હવે કુમ્બરકોપ્પલના બે હજાર ઘરમાંથી ફક્ત પાંચ જ ટકા કચરો લેન્ડફિલ સાઇટ પર જાય છે. બાકીના ૯૫ ટકા રિસાયકલ વેસ્ટને સંસ્થા વેચી દે છે અને નફો કરે છે. આ નફામાંથી તેઓ મહિલા કાર્યકરોના સામાજિક કલ્યાણનું કામ કરે છે. આવા વધુને વધુ પ્રયોગોથી સ્થાનિક લેન્ડફિલ સાઇટનું આયુષ્ય વધી શકે છે, જે પર્યાવરણ માટે અને છેવટે આપણા બધા માટે ફાયદાકારક છે.

આ પ્રયોગની દેશભરમાં વાહવાહી થઈ છે, પરંતુ આપણે બધા જ આપણો દેશ ચોખ્ખો રાખવા પૈસા લીધા વિના (વાંચો, કોઈ સ્વાર્થ વિના) ઓછો કચરો પેદા કરવામાં કે કચરો જુદો પાડવાની પ્રક્રિયામાં મદદરૃપ ના થઈ શકીએ?
 

Post Comments