Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ડિસ્કવરી - ડો. વિહારી છાયા

પૃથ્વીની રાત્રીને બીજો સૂર્ય અજવાળશે

સૂર્ય કરતાં દળદાર તારાનું મૃત્યુ મહાવિસ્ફોટ સાથે થાય છે. તેને સુપરનોવા કહે છે મૃગનક્ષત્રમાં આવેલો આદ્રા તારાનો મહાવિસ્ફોટ ટૂંક સમયમાં પામશે

તારાઓમાં ઇંધણ ખતમ થઈ જતાં તે 'મૃત્યુ' પામે છે. આપણો સૂર્ય પાંચ અબજ વર્ષ પછી 'વ્હાઈટ ડ્વાર્ક' નામના પૃથ્વી જેવડા પિંડમાં રૃપાંતર પામશે. પરંતુ તેનાથી ૨ થી ૫ ગણા મોટા તારા ત્યાં અટકતા નથી તેનું સંકોચન ચાલુ રહે છે તેના બહારના ભાગનો મહાવિસ્ફોટ થાય છે તેનું દ્રવ્ય ચોમેર ફેંકાય છે. તેનું આખું ''તારા વિશ્વ'' (ગેલેક્સી) ઝળહળી ઉઠે છે

પૃથ્વીના આકાશમાં એકના બદલે બે સૂર્યો પ્રકાશ પાથરે તો તે આશ્ચર્ય જ ઉપજાવે તે સ્વાભાવિક છે. આ બીજો સૂર્ય પૃથ્વીની રાત્રિને કેટલાક દિવસો પૂરતી દિવસમાં બદલી નાખનાર છે. આ ઘટના આ વર્ષે જ બનવાની સંભાવના છે અને તે એક કે બે અઠવાડિયા ચાલુ રહેશે તેમ ખગોળવિજ્ઞાાનીઓની ગણત્રી છે.

અહીં પ્રશ્ન થાય કે આ બીજો સૂર્ય વળી એકાએક ક્યાંથી ફૂટી નીકળવાનો છે ? આપણે જાણીએ છીએ કે આપણો સૂર્ય એક તારો છે. આ બીજો સૂર્ય પણ તારો જ હશે. અત્યારે પણ પૃથ્વીના આકાશમાં તે અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે જ. પરંતુ તે અન્ય તારા જેવો જ દેખાય છે. પરંતુ તે પૃથ્વીથી ૬૪૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે.

તેનો અર્થ એ થાય કે ત્યાંથી નીકળેલા પ્રકાશને પૃથ્વી સુધી પ્હોંચતાં ૬૪૦ વર્ષો લાગે છે. આપણે જાણીએ છીએ કે અવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ એક સેકન્ડના ત્રણ લાખ કિલોમીટર હોય છે. આ તારામાં બનેલી ઘટનાની જાણ પૃથ્વીવાસીને થતાં ૬૪૦ વર્ષો લાગે તેવો તેનો અર્થ થાય છે. આ તારો ફાટી પડવાનો છે. તેમાં મહાવિસ્ફોટ થવાનો છે.

તે મહાવિસ્ફોટને સુપરનોવા કહે છે. આપણે પ્રથમ એ જાણવું છે કે પૃથ્વી પર એકથી બે અઠવાડિયા સુધી બીજા સૂર્ય જેવો પ્રકાશ પાથરનાર છે. બીજું આપણે એ જાણવું છે કે સુપરનોવા એટલે શું ? ત્રીજું આપણે એ જાણવું છે કે આ ઘટના ક્યારે બનવાની સંભાવના છે ?

આ તારાનું નામ 'આદ્રા' છે. તે 'ક મૃગ' (અશયન-આલ્ફા) તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેને અંગ્રેજીમાં 'બીટલગીયુઝ' કહે છે તે અતિવિરાટ તારાઓ પૈકીનો એક છે.

'મૃગ' નામના તારકમંડળનો તે તારો છે. મૃગ તારકમંડળ છે. તે માગશર માસનું તારકમંડળ છે તે આખાય માગશર માસ દરમ્યાન દેખાય છે. આપણે 'મૃગ'ને શોધવા પ્રથમ 'વ્યાધ'ના તારાને શોધવો પડશે. આપણે પૂર્વાભિમુખ થઈએ તો ક્ષિતિજથી સ્હેજ ઊંચે પૂર્વ દિશા અને પૂર્વ-દક્ષિણ દિશા વચ્ચે નીલા રંગનો અત્યંત તેજસવી તારો દેખાશે. આખા આકાશમાં તે સૌથી વધુ ચળકતો તારો છે. તે વ્યાધ છે. અંગ્રેજીમાં તેને સિરિયસ કહે છે.

વ્યાધના તારાથી ઊંચે આકાશમાં જોતાં વ્યાધની બાજુમાં ડાબી તરફ સફેદ પટો દેખાય છે. તે આપણા તારા વિશ્વનો અંશ છે. આપણા તારા વિશ્વને આકાશગંગા કહે છે. તેના સફેદ દુધિયા રંગના પટાની બાજુમાં અનેક તારક મંડળો આવેલા છે. વ્યાધ આકાશગંગાના કાંઠાથી સ્હેજ દૂર છે તેના ઉપરવાસમાં નજર કરીશું તો ત્યાં સુંદર લાલરંગનો તારો જોવા મળશે. તે આપણો 'આદ્રા' છે.

તેની જમણી બાજુએ સીધી લીટીમાં આવેલા ત્રણ તારા જોવા મળે છે. તે ત્રણ તારાની જમણી બાજુએ નીલા રંગનો બીજો તેજસ્વી તારો 'બાણરજ' છે. આદ્રા અને બાણરજ જેના સામસામેના ખૂણે છે. તેવી ચોકડી રચાય છે. આ તારક ચોકડી આપણું મૃગ તારામંડળ છે. તેને અંગ્રેજીમાં 'અશયન' કહે છે. તેમાં આપણો 'આદ્રા' તારો આવેલો છે. તેનો 'મહાવિસ્ફોટ' થવાનો છે. અહીં પ્રશ્ન થાય કે શા માટે તે મહાવિસ્ફોટ પામવાનો છે.

તારાઓને પણ જન્મ અને મૃત્યુ હોય છે. 'જાતસ્ય હિ ધુ્રવોર્ મૃત્યુ' અર્થાત્ જન્મેલાનું મૃત્યુ નિશ્ચિંત છે. આ વિધાન શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતાનું છે. તે સૂર્ય અને અન્ય તારાઓ માટે પણ સાચું છે.

તારાઓ પોતાના જીવન દરમિયાન સતત વિપુલ પ્રમાણમાં ઊર્જાનું ઉત્સર્જન કરતાં હોય છે. આપણો સૂર્ય પણ એક તારો છે. આપણે જાણીએ છીએ કે તે નિરંતર ઉર્જાનું ઉત્સર્જન કરે છે. સૂર્યના દ્રવ્યનો ૯૪ ટકા ભાગ હાઇડ્રોજન વાયુનો છે. આ હાઇડ્રોજન વાયુ જ સૂર્યનું ઇંધણ છે. થર્મોન્યૂક્લિર પ્રક્રિયા નામની પક્રિયા દ્વારા ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે. હાઇડ્રોજન વાયુનું 'દહન' થાય છે અને તેના કારણે ઊર્જા અને હાલિયમ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. પૃથ્વી પર આવી પ્રક્રિયા હાઇડ્રોજન બોમ્બમાં થાય છે.

સૂર્યના મધ્યભાગમાં આવા લાખો હાઇડ્રોજન જેટલી પ્રક્રિયા નિરંતર થયા કરે છે. પરિણામે સૂર્યનો હાઇડ્રોજન વાયુ વપરાતો જાય છે. એટલે કે તેનું ઇંધણ ખલાસ થતું જાય છે. સૂર્ય દર સેકન્ડે ૪૦ લાખ ટન હાઇડ્રોજન વાપરી નાખે છે. છતાં હજુ બીજા પાંચ અબજ વર્ષ સુધી ચાલે તેટલો તેનામાં હાઇડ્રોજન છે. પરંતુ પછી શું ?

હજુ હાઇડ્રોજન વાયુ ખલાસ નહીં થયો હોય ત્યાં સૂર્યના બે ભાગ થઈ જશે. એક બહારનો ભાગ જે લાલ પ્રકાશથી પ્રકાશનો વિસ્તારવા માંડશે. તેનો વિસ્તાર છેક પૃથ્વી સુધી પ્હોંચશે. તે વખતે તેને 'રેડ જાયન્ટ' કહેવાશે. બીજીબાજુથી બીજો ભાગ સંકોચાવા માંડશે. તેને ગુરૃત્વાકર્ષણ સંકોચે છે કારણે હાઇડ્રોજન ઇંધણ લગભગ ખતમ થઈ જવાથી બહારની તરફ લાગતું દબાણ લગભગ નહિવત્ થઈ ગયું હોય છે.

હવે તે એકબીજાને સમતોલી શકતા નથી. આ સૂર્યનો આંતરિક ભાગ જબરદસ્ત સંકોચન ગુરૃત્વના કારણે પામે છે. આમ તો આ સંકોચન બસ ચાલુ જ રહેતી, પરંતુ આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાાનનો એક નિયમ આડે આવે છે અને સંકોચન અટકી જશે. સૂર્ય નાના ગોળા જેવડો થઈ જશે. તેનું દ્રવ્ય એટલું તો ઘટ્ટ થઈ જશે કે એક પાસો (એક ઘન સેન્ટીમીટર) લો તો તેનું વજન ૧૭૦ ટન થાય. તેમાં હવે થર્મોન્યુક્લિયર પ્રક્રિયાથી ઉત્પન્ન થતી ઊર્જા ઉત્પન્ન થતી નથી.

તેથી ઝાંખા પ્રકાશથી પ્રકાશનો તે એક નાનકડો પિંડ થઈ જશે. તે 'વ્હાઈટ ડ્વાર્ક' તરીકે ઓળખાશે. આમ આજનો દેદિપ્યમાન સૂર્ય ક્યાંય ખોવાઈ જશે. સૂર્યના દળ કરતાં ૧.૪૪ ગણું દળ કરતાં ઓછા દળના તમામ તારાઓની આ નિયતિ છે. આ ૧.૪૪ના અંકનો 'ચંદ્રશેખર લિમિટ' કહે છે. તેની ગણત્રી મૂળ ભારતના ખગોળવિજ્ઞાાની એસ. ચંદ્રશેખરે કરી હતી.

પરંતુ સૂર્યના દળ કરતા ૧.૪૪ ગણા દળથી પણ વધારે દળ ધરાવતાં તારાના અંત આ રીતે થતો નથી. જે તારાનું હાર્દ સૂર્યના દળ કરતા ૨ થી ૫ ગણું હોય તેનો અંત જોરદાર હોય છે.

દરેક તારાઓમાં અંદર તરફ લાગતું ગુરૃત્વનું ખેંચાણ અને બહાર તરફનું દબાણ પરસ્પર સમતોલ છે. અત્યારે આપણો સૂર્ય સમતુલિત સ્થિતિમાં છે. હાઇડ્રોજન જેવા હલકા તત્ત્વો તારાના હાર્દમાં સંલયન પામે એટલે કે થર્મોન્યૂક્લિયર પ્રક્રિયા કરે ત્યારે પ્રકાશ ઊર્જાના 'કણો' એવા ફોટોન ઉત્પન્ન થાય છે.

તે ફોટોન બહાર તરફ દબાણ લગાવે છે. તે ગુરૃત્વના અંદર તરફના ખેંચાણને સમતોલે છે. પરંતુ તારાનું દળ ઘણું વધારે હોય તો હાર્દમાં દબાણ એટલું પ્રચંડ હોય છે હાઇડ્રોજન જેવા હલકા તત્ત્વો તો ઠીક પણ ઓક્સિજન અને કાર્બન જેવા ભારે તત્ત્વોનું પણ સંલયન થાય છે. પરિણામે વધારે ફોટોન ઉત્પન્ન થાય છે. બહાર તરફ વધારે દબાણ લાગે છે.

આવા તારાના હાર્દમાંનું ઇંધણ ખતમ થઈ જતાં બહાર તરફ દબાણ લગાવતાં ફોટોન બંધ થાય છે. આવા તારાનું હાર્દ એટલું તો દળદાર હોય છે કે તે વ્હાઈટ ડ્વાર્ફ સ્થિતિમાં અટકતો નથી. તો આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાાનના નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે છે તે ગુરૃત્વના લીધે પ્રચંડ આંતરિક પ્રપાત પામે છે તેનો બહારનો ભાગ ભયાનક વિસ્ફોટ પામે છે અને તેનું દ્રવ્ય ચોમેર ફેંકાય છે અને તે એટલો તો તેજસ્વી પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે તે જે તારા વિશ્વ (ગેલેક્સી)માં હોય છે તે આખી ઝળાહળાં થાય છે.

આ મહાવિસ્ફોટને 'સુપરનોવા' કહે છે. તેનું હાર્દ બાકી રહે છે તે ૧૦-૧૫ કિલોમીટરના વ્યાસના 'ન્યૂટ્રોન તારા'માં પરિણમે છે. તેમ થવાનું કારણ એ છે કે તારાના હાર્દમાં રહેલા ઇલેકટ્રોન, પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાાને તેમના પર લાદેલા બંધનો તોડી નાખે છે અને નેગેટીવ વિદ્યુત ધરાવતાં ઇલેકટ્રોન તેના જેટલી પોઝીટીવ વિદ્યુત ધરાવતાં પ્રોટોનમાં ઘૂસી જાય છે અને ન્યૂટ્રોનમાં પરિણમે છે. પરિણામે સમગ્ર તારાનું અત્યંત ઘટ્ટ દ્રવ્ય મુખ્યત્વે ન્યૂટ્રોન નામના કણોનું બનેલું હોય છે.

આવા તારાને ન્યૂટ્રોન તારા કહે છે તે આવા તારાની અંતિમ સ્થિતિ છે. એ પછી વળી પાછા આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાાનના અન્ય નિયમો તેનું વધારે સંકોચન અટકાવે છે. પરંતુ સૂર્યના દળ કરતાં જેનું હાર્દ પાંચ ગણાથી પણ વધારે છે તે આ સ્થિતિમાં પણ અટકતા નથી. તેનું સંકોચન ચાલુ રહે છે. તેને ગણિતની ભાષામાં સિન્ગ્યુલારીટી એટલે કે અસામાન્યતા કહે છે. તારાની આ સ્થિતિને 'બ્લેકહોલ' કહે છે.

ન્યૂટ્રોન તારાનું ઘટત્વ એટલું હોય છે કે તેના ટાંચણીની ટોસ જેટલા દ્રવ્યનું વજન ૧૦૦૦ ટન થાય. પરંતુ આપણી ચર્ચા ન્યૂટ્રોન તારા કે બ્લેકહોલ અંગે નથી. આપણે 'સુપરનોવા' અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ.

મૃગ તારા મંડળ અર્થાત્ મૃગ નક્ષત્રમાં આવેલી આદ્રા (બીટલગીયુઝ) તારામાં થનારા મહાવિસ્ફોટ અંગેની છે. આ તારાનો મહાવિસ્ફોટ થશે એટલે કે જ્યારે તે સુપરનોવામાં પરિણમશે ત્યારે તે એટલો પ્રકાશ રેલાવશે કે આપણી પૃથ્વીના રાત્રિના આકાશમાં એક-બે અઠવાડિયા માટે જાણે કે બીજો સૂર્ય ઊગ્યો હોય તેમ લાગશે. આ લાલ રંગનો અતિ વિરાટ તારો મૃત્યુ પામી રહ્યો છે. તે ફાટી પડવાનો છે અને પછી વિસ્મૃતિના ગર્ભમાં છુપાય જવાનો છે.

આવી જ ઘટના ઈ.સ. ૧૦૫૪માં બની હતી. ચીનના અને જાપાનના ખગોળ વિજ્ઞાાનીઓએ નોંધ્યું કે વૃષભ નક્ષત્રમાં એક મહેમાન તારો દેખાયો. હકીકત એ કોઈ મહેમાન તારો ન હતો પણ સુપરનોવા થયો હતો તેનો પ્રકાશ તેમને દેખાયો હતો. આવા સુપરનોવા નવી વાત નથી. ઇ.સ. ૨૦૦૦ પછી ૩૭૬૭ સુપરનોવા વિસ્ફોટ નોંધાયા છે.

આદ્રા તારાનો મહાવિસ્ફોટ પણ પૃથ્વીના આકાશને ઝળહળાવનાર છે. પરંતુ આજે ચર્ચા એ બાબતની છે કે આવું ક્યારે બનશે ? તારાઓની ભાષામાં આદ્રા તારો તૂટી પડવાની આગાહી છે. અને નજીકના ભવિષ્યમાં તે સળગી ઊઠનાર છે. આકાશગંગાને અજવાળતો તેનો વિસ્ફોટ ૨૦૧૨ પહેલાં પણ થઈ શકે છે. અથવા તો હવે પછીના દશ લાખ વર્ષોમાં ગમે ત્યારે થઈ શકે છે.

આ વૃદ્ધ તારો તેના કેન્દ્રનું ઇંધણ જલ્દીથી ગુમાવી રહ્યો છે. આ ઇંધણ આદ્રા તારાને ચળકતો રાખે છે. જ્યારે તે ખતમ થઈ જશે ત્યારે તારો આંતરિક પ્રચંડ પ્રપાત પામશે અને તેનું તે ઝડપથી કરશે. તે તેનો અંત હશે. તે ધડાકા સાથે તૂટી પડશે. તેનો મહાવિસ્ફોટ થશે તે એકદમ તેજસ્વી થઈ જશે.

બે એક અઠવાડિયા માટે અમૂલ્ય તેજસ્વીતા તે ઝળહળી ઉઠશે અને તે પછીના મહિનાઓમાં તે ઝાંખો થતો જશે છેવટે તેને જોવો પણ મુશ્કેલ થઈ જશે. જ્યારે તારો વિસ્ફોટ થશે ત્યારે પ્રથમ આપણી ઉપર નગણ્ય વજનના અને વિદ્યુત વિહિન ન્યૂટ્રિનો નામના કણો વરસી પડશે. આ કણો અબજો સંખ્યામાં આપણાં શરીરમાંથી પસાર થઈ જશે તો પણ આપણને ખબર નહીં પડે. સુપરનોવા તો પૃથ્વીના આકાશની પ્રકાશિત કરશે તે આપણો નજારો હશે.
 

Post Comments