Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ડિસ્કવરી - ડો. વિહારી છાયા

ભૂકંપનો રિક્ટર સ્કેલ છેતરામણો છે

ભૂકંપની તારાજી માપતો મેર્કાલ્લિસ્કેલ અને ભૂકંપની તીવ્રતા માપતા રિક્ટર સ્કેલનો શું સંબંધ છે ? રિક્ટર માપમાં એક અંક વધે ત્યારે ભૂકંપની ઊર્જા લગભગ ૩૧ ગણી વધારે વછૂટે છે

૧૧મી માર્ચ ૨૦૧૧નો દિવસ જાપાનના ઇતિહાસમાં એક વધુ ગોઝારો દિવસ ગણાશે. હિરોશીમા-નાગાસાકી પર ઝીંકાયેલ ન્યુક્લિયર બોમ્બના કારણે ૧૯૪૫માં ગોઝારો દિવસ આવેલો. ઉપરોક્ત તારીખ જાપાનમાં રિક્ટરસ્કેલ પર ૮.૯ માપનો ભૂકંપ આવેલો. તેના કારણે ૩૩ ફૂટ ઊંચા મોજાં સમુદ્રમાં ઉછળતો સુનામી આવેલો. જાપાનના સમુદ્ર કિનારાથી અંદર ઘૂસી આવેલા સમુદ્રના પાણીએ ભારે તબાહી મચાવી દીધી છે. આપણે આ તબાહીની વાત કરવી નથી.

તાજેતરમાં ઉત્તર ભારતમાં સૌરાષ્ટ્રના અમુક સ્થળે ભૂકંપ આવ્યો હતો. તે તો વર્તમાન પત્રોમાં અને ટીવી-રેડિયો સમાચારો ઘણી માહિતી આપી છે. ઉપરોક્ત રિક્ટર સ્કેલનું માપ પણ સુધારવામાં આવ્યું છે. તે રિક્ટર સ્કેલ ૯ હતું તેમ જણાવવામાં આવેલ છે. રિક્ટર સ્કેલનું લગભગ ૯નું માપ આ સ્કેલ પર આપી શકાતાં માપમાં મહત્તમ છે. તેથી વધારે તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવે તો તેવું માપ રિક્ટર સ્કેલ પર માપી શકાય નહીં. ભૂકંપની માત્રા ૯થી બહુ વધારે હોઈ શકે નહીં કારણ કે ખડકોમાં આટલી ઊર્જા સંગ્રહી શકે તેટલા મજબૂત નથી હોતા. ખડકો તૂટી જાય છે.

અહીં આપણને પ્રશ્ન થાય કે ૦.૧ જેટલા માપમાં વધારો થતાં એવું તો શું થાય છે કે રિક્ટર સ્કેલ પર માપી શકાય નહીં ? ૮.૯નું માપ માપી શકાય તો ૯.૦નું માપ શા માટે નહીં ? આ સમજવા માટે ભૂકંપ આવે ત્યારે શું થાય છે અને તેમાં જે ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે તે કેટલી થાય છે તે જાણવું જોઈએ તેમજ રિક્ટર સ્કેલના માપ સાથે સંબંધ જાણવો જોઈએ.

એક વાત યાદ રાખવાની જરૃર છે કે પૃથ્વી દેખાય છે એવી શાંત અને સ્થિર નથી તે અંદરથી અત્યંત સંક્ષોભ પામતો ગોળો છે. તેની અંદર જબરજસ્ત ઉથલપાથલ થઈ રહી છે. 'પ્લેટ ટેકટોનિક્સ'નો જે વાદ છે તે અંદર થઈ રહેલ ગતિવિધિને, ભૂકંપોને, જ્વાળામુખી સ્ફોટોને સમજાવે છે. પરંતુ આ લેખમાં આપણે પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સની ચર્ચા કરવી નથી.

કોઈ મજબૂત સ્પ્રીંગને જેટલી દબાવી શકાય તેટલી દબાવો અને પછી છોડી દો તો તે પૂરા જોરથી ઉછળે છે તેવું જ ભૂકંપમાં થતું હોય છે. સ્પ્રીંગ દબાવો ત્યારે તેમાં વિકૃતિ સર્જો છો. દબાવેલી સ્પ્રીંગમાં વિકૃતિ ઊર્જા સંગ્રહાય છે. જ્યારે સ્પ્રીંગને છોડી દો ત્યારે તે વિકૃતિ ઊર્જા ગતિઊર્જામાં રૃપાંતર પામે છે.

તેના થકી સ્પ્રીંગ ઉછળે છે. પૃથ્વીમાં ઊંડાઈ એ ખડકોના કારણે એકઠી થઈ સંગ્રહાયેલી વિકૃતિ ખડકો તેને રોકી રાખવા નિષ્ફળ જતાં તે વછૂટે છે. તેના કારણે ે પૃથ્વીના પોપડામાં જે ધુ્રજારી થાય છે તેને ભૂકંપ કહે છે. ભૂકંપના સ્થાનને ભૂકંપનું મુખ્ય કેન્દ્ર અથવા અતિકેન્દ્ર (હાઇપો સેન્ટર) કહે છે.

તેની બરાબર ઉપર પૃથ્વીની સપાટી પર ભૂકંપનું 'એપિસેન્ટર' હોય છે. ભૂકંપના કારણે ઉદ્ભવતાં ભૂકંપના મોજાંઓ સીસ્મોમીટર (કંપ માપક) દ્વારા પારખવામાં આવે છે. સીસ્મોમીટર એવું સાધન છે જેનો ઉપયોગ જમીનની ગતિવિધિ માપવાનું એટલે કે જમીનની હલચલ માપવાનું સાધન છે.

રિક્ટર સ્કેલ ભૂકંપની તીવ્રતા માપવા માટેનું સાધન છે. પરંતુ તેનો માપક્રમ લઘુગુણકીય માપક્રમ એટલે કે 'લોગેરીધમીક સ્કેલ' છે. તેમાં માપક્રમનું મૂલ્ય ૦, ૧, ૨, ૩.....એમ વધે ત્યારે ભૂકંપમાં વિકૃતિ ઊર્જા ૧, ૧૦, ૧૦૦, ૧૦૦૦... ક્રમમાં વધે છે. માપક્રમના મૂલ્ય ૦, ૧, ૨, ૩....નો અર્થ ૧૦, ૧૦૧, ૧૦૨, ૧૦૩....એમ થાય છે. આમ તેની ઘાત ૦, ૧, ૨, ૩....ને રિક્ટર સ્કેલમાં તીવ્રતાનું મૂલ્ય ગણવામાં આવે છે.
નાનામાં નાના ભૂકંપનું રિક્ટર સ્કેલ પર માપ (-૩) અથવા (-૨) માપ મળે છે અને મોટામાં મોટા ભૂકંપનું માપ રિક્ટર સ્કેલ પર લગભગ ૯ હોય. ભૂકંપનું માપ રિક્ટર સ્કેલ પર ૯ થી બહું ઉંચું હોઈ શકે નહીં કારણ કે તે માટે જરૃરી વિકૃતિ ઊર્જા સંગ્રહી શકે તેટલી મજબૂતાઈ ખડકોમાં હોતી નથી.

ખડકો તૂટી જાય છે. ૯ની માત્રાના ભૂકંપ તો વર્ષમાં માત્ર ૦.૦૫ આવવાની સંભાવના છે. બીજી રીતે કહીયે તો આવો ભયાનક ભૂકંપ ૨૦ વર્ષે એકવાર આવે છે. સંભવત: તે પણ મહાસાગરના પેટાળમાં આવે છે. બહુ ઓછી માત્રાવાળા ભૂકંપો એક વર્ષમાં ૫૦૦૦૦૦ (પાંચ લાખ)થી પણ વધારે આવતા હોય છે. રિકટર સ્કેલ ભૂકંપની માત્રા આપે છે. તે ભૂકંપમાં વછૂટતી ઊર્જાનું મૂલ્ય આપે છે.

રિકટર સ્કેલ પર ૧ થી ૨ માત્રાનો ભૂકંપ આવે તો તેની ધુ્રજારી આપણે અનુભવતા નથી પરંતુ બે સીસ્મોગ્રાફ જેવા સાધનથી માપી શકાય છે. દર વર્ષે આવા તો પાંચલાખથી વધારે ભૂકંપો આવે છે.

ભૂકંપની માત્રાનું માપ ૨ થી ૩ હોય તો તે વખતે ધુ્રજારી થાય તે સ્હેજ અનુભવાય છે પરંતુ સામાન્ય રીતે સાધનથી જ પારખવામાં આવે છે. દર વર્ષે ૧૦૦૦૦૦થી ૫૦૦૦૦૦ આવે છે.

ભૂકંપની માત્રા ૩ થી ૪ હોય તો તે થોડા કંપનો અનુભવાય છે. છતમાંથી લટકાવેલ વીજળીનો ગોળો કે ઝૂમ્મર સ્હેજ ડોલતા કરતાં લાગે છે. દર વર્ષે ૧૦૦૦૦ થી ૧૦૦૦૦૦ આ માત્રાના ભૂકંપો આવે છે.

ભૂકંપની માત્રા ૪ થી ૫ હોય તો તે જમીનના કંપનો તીવ્ર રીતે અનુભવાય છે. બાકીના કાચ તૂટે છે અને કેટલાંક મકાનોને પણ નુકશાન થાય છે. આવા ભૂકંપો વર્ષમાં ૧૦૦૦થી ૧૦૦૦૦ આવે છે.

ભૂકંપની માત્રા ૫ થી ૬ હોય તે ભૂકંપો ઘણી જ તીવ્રતાથી અનુભવાય છે. દિવાલોમાં તિરાડો પડે છે અને ભૂકંપનો થોડો ભય વ્યાપે છે. આવા ભૂકંપો વર્ષમાં ૨૦૦થી ૧૦૦૦ આવે છે.

ભૂકંપની માત્રા ૬ થી ૭ હોય તો તે અત્યંત તીવ્રતાથી અનુભવાય છે. ચિમનીઓ પડી જાય છે, કેટલાંક મકાનો ધરાશાયી થાય છે અને લોકોમાં ગભરાટ ફેલાય છે અને નાસભાગ થાય છે. આવા ભૂકંપો વર્ષમાં ૨૦ થી ૨૦૦ આવે છે.

ભૂકંપની માત્રા ૭ થી ૮ હોય તેની તીવ્રતા અત્યંત હોય છે. જમીનમાં તિરાડો પડે છે. મકાનો અને ઇમારતો ધરાશાયી થાય છે અને વ્યાપક પ્રમાણમાં ભય અને ગભરાટ લોકોમાં ફેલાય છે.

ભૂકંપની માત્રા ૮ થી ૯ હોય તો તેનાથી મોટા પ્રમાણમાં વિનાશ વેરાય છે મકાનો, ઇમારતો અને પુલો તૂટી પડે છે. રસ્તાઓ, ધોરીમાર્ગો અને રેલવેના પાટાઓ તોડી-ફોડી જાય છે. આવા ભૂકંપો વર્ષમાં વધુમાં વધુ ૧૦ આવે છે.

આ રિક્ટર સ્કેલના માપો છે. આ માપો ભૂકંપ દરમ્યાન ભૂમિ કંપે છે, ઇમારતો ઝૂલે છે કે જે તે સ્થળે કેટલું નુકસાન થયું છે તેનું માપ જાણવા માટે 'સુધારેલો મેકોલિ સ્કેલ' છે તે નુકશાનીનો અંદાજ આપે છે.

રિકટર સ્કેલનું માપ છેતરામણું છે. એક તો તેના અંકમાં નાનો વધારો લાગે છે પણ વાસ્તવમાં ભૂકંપમાં વછૂટતા ઊર્જાનો તે ઘણો મોટો વધારો હોય છે. ફુકુશીમા ડાઇ-ઇચિ ન્યૂક્લિયર પ્લાન્ટ ૮.૨ માત્રાના ભૂકંપ સામે ટકી રહે તેવી તેની ડીઝાઈન હતી. પરંતુ પ્રાથમિક માપન પ્રમાણે ત્યાં ૧૧મી માર્ચે ૨૦૧૧ના રોજ ૮.૯ માત્રાનો ભૂકંપ આવ્યો. એવું લાગે કે ફક્ત ૦.૭નોજ વધારો થયો.

પરંતુ હકીકતમાં તે જે ભૂકંપ ઊર્જા સહી શકે તેમ હતો તેના કરતાં સાત ગણી વધારે ભૂકંપ ઉર્જાનો સામનો તેણે કરવો પડયો. વળી ભૂકંપની નુકસાની તો ઘણાં મોટા વિસ્તારમાં થાય છે. દરેક સ્થાને નુકશાનીનું માપ રિક્ટર સ્કેલ પરથી મળતું નથી.
રિક્ટર સ્કેલનું માપ એક વધે ત્યારે ભૂકંપમાં જે વિકૃતિ ઊર્જા વછૂટે ને અંદાજે ૩૧ ગણી વધે છે. રિક્ટર સ્કેલના માપ પરથી ભૂકંપમાં વછૂટતી ઊર્જાની ગણત્રી કરવા માટેનું એક સૂત્ર નીચે મુજબ છે :

ઊર્જાનું લઘુગણકીય મૂલ્ય = ૫ . ૨૪+ (૧.૪૪ ટ રિક્ટરમાપ)

ઉપરોક્ત ગણત્રી સરળ છે. લઘુગણકીય મૂલ્યનું રૃપાંતર ઊર્જાના ખરેખર મૂલ્ય કરવા માટે ૧૦ના બેઝનું લઘુગણકીય કોષ્ટક જેવું પડે. દશમાં ધોરણનો વિજ્ઞાાનનો કોઈપણ વિદ્યાર્થી કરી શકે.

ઉપરોક્ત સૂત્રમાં રિક્ટર માપનું મૂલ્ય ૯ મૂકતા ભૂકંપમાં વછૂટતી ખરેખર ઊર્જા ૧૬૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦૦ જુલ આવશે. તેમાં 'જૂલ' ઊર્જાનું માપ છે. આ મૂલ્ય ૩૨ અબજ ટન ટીએનટી બરાબર થાય. આ દુનિયામાં સૌથી મોટો હાઇડ્રોજન બોમ્બ છે. તેના કરતાં ૧૦૦૦ ગણી વધારે ઊર્જા આ ભૂકંપમાં વછૂટે છે. ટીએનટીનું પૂરૃ નામ 'ટ્રાઇનાઈટ્રોશેલ્યુન' છે તે બારૃદનું રાસાયણિક માપ છે. હિરોશીમા પર ઝીંકાયેલ ન્યુક્લિયર બોમ્બની ક્ષમતા ૧૨૦૦૦ ટન ટીએનટી હતી.

રિક્ટર માપ ભૂકંપગ્રસ્ત વિસ્તારમાં જુદા જુદા સ્થળે જે તારાજી અને નુકશાન થાય છે. તેનો સાચો અંદાજ આપતું નથી. તે માટે સુધારેલો મેર્કાલ્લિ સ્કેલનું માપ જાણવું જોઈએ. તે જુદી જુદી સંરચનાઓને થયેલ નુકસાન અને ધરતીના હલનચલનની માત્રાનો અનુભવ પરથી મેર્કાલ્લિ નંબર નક્કી થાય છે. તે ભૂકંપની માત્રા, એપિસેન્ટરથી અવલોકનકારના અંતર અને અવલોકનકાર મકાનની અંદર છે કે બહાર તેના પર આધાર રાખે છે. મોકોલ્લિ નંબર રોમન અંકોથી દર્શાવાય છે. તે બન્નેની સરખામણી રસપ્રદ થઈ પડશે.

રિક્ટર સ્કેલ પર ૩.૪ કરતા ઓછી માત્રાનો ભૂકંપનો મેર્કોલ્લિ નંબર I હોય છે તે ભૂકંપમાપક એટલે કે સિસ્મોગ્રાફ દ્વારા જ જાણી શકાય છે. આવા આપણને ખબર ન પડે  તેવા ૮૦૦૦૦૦થી વધારે ભૂકંપ દર વર્ષે આવે છે.

રિક્ટર માપ ૩.૫ થી ૪.૨ હોય તો તેનો મેર્કોલ્લિ નંબર II  અને III હોય તો વસવાટવાળા વિસ્તારમાં જે લોકો અંદર હોય તેમાનાં કેટલાંકને અનુભવાય છે.

રિક્ટર માપ ૪.૩ થી ૪.૮ હોય તેને મેર્કોલ્લિ નંબર IV આપી શકાય. જો ઘણાબધા લોકોને તેનો અનુભવ થાય અને મકાનની બારીઓ ખડખડે.

રિક્ટર માપ ૪.૯ થી ૫.૪ હોય તો તેનો મેર્કોલ્લિ નંબર ફ આપી શકાય જો દરેક વ્યક્તિને તેનો અનુભવ થાય, કાચની રકાબીઓ વગેરે તૂટી જાય અને બારણાઓ દોલન કરવા લાગે રિક્ટર માપ ૫.૫ થી ૬.૧ હોય તો તેનો મેર્કોલ્લિ નંબર VIII અને IX આપી શકાય જો મકાનોને મોટા નુકશાન થાય, ચિમનીઓ તૂટી પડે, ઘરોના પાયાઓ હચમચી જાય.

રિક્ટર માપ ૭.૦ થી ૭.૩ હોય તો તેનો ર્મેકાલ્લિ નંબર X  ગણાય જો મકાનો અને ઇમારતોને ગંભીર નુકશાન થાય, પુલો મરડાય જાય, દિવાલોમાં સોંસરવી તિરાડો પડે અને કેટલાય કડિયાકામના ચણતરવાળા મકાનો તૂટી પડે.

રિક્ટર માપ ૭.૪ થી ૭.૯ હોય તો તેનો મેર્કોલ્લિ નંબર XI  થાય જો બહુ જ મોટાપાયે નુકસાન થાય અને મોટાભાગના મકાનો તૂટી પડે.

રિક્ટર માપ ૮.૦ કે તેથી વધારે હોય તો તેનો મેર્કાલ્લિ નંબર XII થાય જો સંપૂર્ણ નુકસાન થાય, જમીનની સપાટી પર મોજાં જોવા મળે, પદાર્થો હવામાં ફંગોળાય.

રિક્ટર માપ ૯ સુધી મપાય છે જ્યારે મેર્કોલ્લિ નંબર I થી XII હોય છે.
 

Post Comments