Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

અનાવૃત - જય વસાવડા

ફિલ્મ એટલે વિચાર નહિ, પણ વાર્તા!

નોલાનની ફિલ્મો સેક્સલેસ જ હોય. જાણે એના પાત્રો કેવળ મગજ જ ધરાવતા હોય. જાતીય કે કોઇ પણ આવેગોથી દૂર તરંગો પર જીવે. ડાર્કનેસમાં રહે એનું વિશ્વ રસપ્રદ પણ કૃત્રિમ લાગે, ચાઈલ્ડલાઈક ફેન્ટેસીનું ઈનોસન્સ એમાં ન આવે.  બેઝિકલી, જે  સર્જક રોમાન્સ પર લખે કે ફિલ્મ ન બનાવી શકે એ અપૂર્ણ જ રહે!

યુગોથી કહાનીઓ કાગળથી કચકડાં સુધી, ડાયરાઓથી ડિજીટલ સ્ક્રીન સુધી જીવતી રહી છે, પાત્રોને લીધે. પાત્રાલેખન મજબૂત હોય, પણ વાર્તા નબળી હોય તો ય યાદ રહે. 'અવતાર'માં કેમેરૃને જાણીજોઇને અગાઉ કહેવાઇ ગયેલી ચીલાચાલુ વાર્તાનો પ્લોટ પસંદ કરેલો પણ એની ટ્રીટમેન્ટમાં વૈવિધ્ય હતું

ઇતિહાસના આપણે ત્યાં ત્રણ વર્ઝન હોય છે.

એક ઇતિહાસ હોય છે, બ્રિટિશરોની અસરમાં લખાયેલો. એક્ચ્યુઅલી, ભારતની પરંપરા શ્રુતિ-સ્મૃતિની અને પ્રોપર ડોક્યુમેન્ટેશનની ટેવ તો આપણને આજે ય નથી. એટલે ભારત પર રાજ કરનાર મુસ્લિમ શાસકો (અલબત્ત એમના એંગલથી) પણ તવારીખો/નોંધપોથીઓ/આત્મકથાઓ કે જીવનચરિત્રો લખ્યા/લખાવ્યા. પણ આપણા રાજાઓમાં અમુક તાલપત્રો ને શિલાલેખો બાદ કરતાં ભાગ્યે જ કોઈએ એ પહેલા આવું કામ કર્યું. મોટા ભાગે દુહા-છંદ જેવી કવિતાઓ કે લોકવાર્તાઓ રહી ગઈ.

એટલે મુઘલ રાજ પછી આવેલા અંગ્રેજોએ, અગેઇન એમના એંગલથી ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી લખી (જ્યાં આપણો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ એ 'વિપ્લવ' ગણાય એમની નજરમાં ૧૮૫૭ના સંદર્ભે !) એમાં ખાસ્સું પાક્કું ડોક્યુમેન્ટેશન થયું, પણ અસર બધી ઇમ્પિરિયલ જ રહી. મજાકમાં આજે એને વ્હાઇટવોશ્ડ હિસ્ટ્રી કહેવાય છે. ગોરા પરદેશીઓએ એમને જ માફક આવે, આવડે, સમજાય કે ગમે એ રીતે લખેલો ઇતિહાસ. લેફ્ટીસ્ટ ટિન્ટેડ.

બીજું વર્ઝન આપણું દેશી વર્ઝન. એ ય સેફ્રોન ટિન્ટેડ હોય છે. એમાં દંતકથાઓની તથ્યોમાં ભેળસેળ થઇ જાય છે. માન્યતાઓ એ માહિતી પર હાવી થઇ જાય છે.

કોઈપણ દેશ, પ્રજા કે સંસ્કૃતિમાં બધું જ મહાન હોઈ જ ન શકે. તમામ મોમેન્ટસ ભૂતકાળની ગ્લોરિયસ, ગ્રેટ કે પરફેક્ટ ન હોય. પણ આપણા સ્વદેશી ઇતિહાસના વર્ઝન પરીકથાઓ જેવા હોય છે. હરખ વધારે, હકીકત ઓછી. જરાક અણગમતું તથ્ય સામે આવે, તો એને એડિટ કે ટ્વીસ્ટ કરી નાખવાનું. વિધર્મી, પરદેશીઓનું ષડયંત્ર બતાવી દેવાનું. સંસ્કૃત જ મહાન, આપણું બધું જર્મનો, બ્રિટિશરો, અમેરિકનો ઉઠાવી ગયા છે એમ જ દર્શાવવાનું. ધાર્મિક સાહિત્ય મોટે ભાગે આપણે ત્યાં કવિઓએ લખેલું સાહિત્ય છે.

પણ લોકશ્રધ્ધાનું પ્રચંડ બળ એવું છે કે એ ઇતિહાસમાં વણાઈ જાય છે. કોઈ તટસ્થ પરદેશી અભ્યાસુ કન્ફ્યુઝડ થઇ જાય ને કશું સંશોધન આપણો કોઈ સત્યશોધક બની કરવા જાય તો એને તરત માર્ક્સવાદી કે ફોરેન ફંડ મેળવતા વેસ્ટર્ન ઇન્ફ્લ્યુઅન્સ્ડનું લેબલ મળી જાય. ભાંગફોડ થવા લાગે.

આમા સૌથી વધુ અન્યાય ત્રીજા વર્ઝન યાને મધ્યમાં ઉભેલા સત્યની નજીક રહેવા સાચા યાને 'ઇતિ હ આસ' (આ આમ બન્યું)વાળા ઇતિહાસને થાય છે. ઉત્તમ ખગોળશાસ્ત્ર આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં છે, એવું તારવો ત્યાં તો 'ઇટ્સ રબ્બીશ' થી શરૃ કરીને 'બધું આધુનિક વિજ્ઞાાન આપણું ચોરી ગયા છે' સુધીના તદ્દન છેવાડાના વિરોધાભાસી અભિપ્રાયો જોવા મળે. ઇતિહાસ આમ પણ વીતી ગયેલા સમય અને ઘટનાઓનું રિકન્સ્ટ્રકશન છે. એનાં એબ્સોલ્યુટ ટ્રુથ આપવું અઘરું હોય છે.

આપણા ઘરમાં નજર સામે થયેલા કજીયાના ય ત્રણ ડિફરન્ટ વર્ઝન ત્રણ પાત્રો પાસે હોય એવું જોયું નથી ? માટે ઇતિહાસનો સંશોધક ઉંડો તપસ્વી અભ્યાસુ જોઇએ અને સાથોસાથ સંતુલિત દિમાગવાળો દેશ-પરદેશ ફરેલો અનુભવી જોઇએ જે નીર-ક્ષીર વિવેકથી દૂધ-પાણી જુદા વ્યક્તિગત ગમા-અણગમા અલગ રાખીને સત્ય-ન્યાયના ઉપાસક તરીકે કરી શકે.

મુસીબત એ છે કે આવા ક્લીઅર બેલેન્સ્ડ માઈન્ડ ધરાવતા ખરા પારદર્શક એવા યંગ પીપલમાંથી ઘણાને આપણા વારસામાં રસ નથી. ને જે જૂની પેઢીને રસ છે એ ગપ્પાંઓને પૂજવા-ફેલાવવામાંથી ઉંચા આવતા નથી ! એટલે કોમિક્સ જેવી બાહુબલી આપણે ત્યાં 'ભારત ઐતિહાસિક ફિલ્મ' તરીકે સુપરડુપર હિટ થાય છે. પણ સ્વાતંત્ર્યના ૭૦ વર્ષ નિમિત્તે રાજ્યસભાએ બનાવેલી તિગ્માંશું ધુલિયાની 'રાગ દેશ' ફિલ્મમાં આઝાદ હિન્દ ફોજના ત્રણ હિન્દુ, મુસ્લીમ, શીખ ક્રાંતિ કારીઓને જોવા સ્ટારપાવરના અભાવે પ્રેક્ષકો જોવા જ નથી જતા !

અરે, એક ભૂલાઈ ગયેલા ગુજરાતી ભૂલાભાઈ દેસાઈ એ દેશભક્તિની ગાથાના ખરા નાયક હતા એની ખબર ગુજરાતીઓને જ નથી ! ભલે શહીદોના નામે મેસેજીઝ અને કાર્યક્રમોનું કીડિયારું ઉભરાતું - પણ રાજકુમાર સંતોષીએ અજય દેવગણને લઇને ભગતસિંહ પર ફિલ્મ બનાવી એ ફ્લોપ હતી. બોબી દેઓલ, સોનુ સુદની ફિલ્મોના આ જ હાલ થયા. મનોજકુમાર જેવા ગળચટ્ટા સીરપ વિના ચિત્તગોંગ કે બાંગ્લાદેશ બાબતે બનેલી ફિલ્મો આપણે ત્યાં ભાગ્યે જ કોઈએ જોઈ છે.

બાકી, સિનેમાના પડદા પર કહેવા માટે (અને એ રીતે પછીથી જન્મેલી પેઢી સુધી ઇઝી વર્ઝન પહોંચાડવા માટે) કેવી કેવી યુધ્ધકથાઓ, શૌર્યકથાઓ આપણી પાસે છે, જેને આપણે જ ભૂલી ગયા છીએ. ને કોઈ અર્ધકાલ્પનિક એરલિફ્ટ બનાવે ત્યારે યાદ કરીએ છીએ ! આંદામાન પરના જાપાનીઝ કબજાની કથા, મણિપુરના ઇમ્ફાલની લડાઈ, કોરિયામાં કે.એસ.થિમૈયાએ કરેલી કામગીરી, જર્મન લશ્કરની 'ફ્રી ઇન્ડિયા' પાંખ, દીવ-દમણ-ગોવાના પોર્ચુગીઝો, ૧૯૭૧નું ભારત-પાક. યુધ્ધ (બોર્ડર સિવાય બીજું કશું નથી બન્યું !) અઢળક પ્લોટસ છે. ગાઝી એટેક જેવી ફિલ્મ મનઘડંત ગપ્પા જોડીને બનાવી દેવાય એમ નહિ. વાસ્તવિક વીરતા અને સરફરોશીની કહાનીઓ !

જવાનોને ફંડ મળે, એમ આવા ડોક્યુમેન્ટેશન માટે પણ ફંડ હોવું જોઇએ. પણ હની સિંઘે એકવાર ગુજરાતી પત્રકારમિત્ર સામે બળાપો કાઢેલો કે શહીદોના, ભગતસિંહના ગીત ગાયા તો કોઇએ ન સાંભળ્યા ને છોકરીની છેડતી ને દારૃની મસ્તીના ગીતો ગાયા તો આખું ભારત ઝૂમવા લાગ્યું. પબ્લિકનું જ સિલેકશન સેક્સી જોક્સ ને ટાઈમપાસ એન્ટરટેઇનમેન્ટ છે. પણ એ કબૂલવાને બદલે દોષનો ટોપલો એ સામાવાળા પર નાખે છે. બાકી, સૈધ્ધાંતિક કારણોસર આઇપીએલના મેચ જોવાથી ય દૂર રહેવાવાળા કેટલા ?

એની વે, જો આપણે ય આવી ફિલ્મો બનાવતા હોત કે થોડું આપણા જ ભૂતકાળ બાબતે વોટ્સએપમાં ફેલાતા પોલિટિકલી મોટીવેટેડ ગપ્પા સિવાય વાંચતા હોત તો ખ્યાલ હોય કે 'ડન્કર્ક'ની આજે ક્રિસ્ટોફર નોલાનની મશહૂર થયેલ વર્લ્ડવાઇડ હિટ ફિલ્મમાં ભારત પણ હતું ! જી હા, પહેલા અને બીજા વિશ્વયુધ્ધમાં બ્રિટનના કબજા હેઠળ ભારતીય સૈનિકોનું પણ લોહી રેડાયું છે. એ પણ બહાદૂરીથી લડયા ને જીત્યા છે. કુરબાન થયા છે.

પણ વિજેતા બ્રિટન કે અમેરિકાની કહાનીઓમાં, વોર ફિલ્મોમાં એનો ઉલ્લેખ જોયો ? વર્લ્ડ વોર બ્રિટન નથી લડયું, બ્રિટિશ 'રાજ' લડયું છે. ફ્રાન્સમાં ડન્કર્કમાં ફસાઈ ગયેલા સૈનિકોના ઇવેક્યુએશનની કહાની રજુ થાય, સિનેમાના પડદે ૭૦ એમએમમાં શૂટ થઇ આઈમેક્સ ફોર્મેટમાં એમાં ભારતીય લશ્કરની આખે આખી રેજીમેન્ટસ ત્યાં હોવા છતાં, હજારો સૈનિકો જ નહિ પણ પશુઓ ય ભારતથી ત્યાં મોકલાયા હોય,

આજે પાકિસ્તાનમાં રહેલા ભારતીય પંજાબના જમાદાર મૌલાદાદ ખાને જર્મન વિમાનોના બોમ્બમારા સામે કેવી કુશળતાથી પોતાની ફૌજી ટૂકડીને બાહોશીથી બચાવી હતી. ડન્કર્કમાં એ અંગ્રેજોએ જ નોંધેલી હકીકત હોવા છતાં, સેંકડો સૈનિકો જર્મન યુધ્ધકેદી તરીકે ત્યાં કેમ્પમાં મરાયા ને સેંકડો બ્રિટન જઇ વેન્સ ને સ્કોટલેન્ડમાં ય રહ્યા એના ઐતિહાસિક પુરાવા છતાં, 'ડન્કર્ક'નું એક સમીક્ષકે નોંધ્યું એમ બ્રાઉન કલર માત્ર ચાનો જ દેખાય એવું ચિત્રણ 'વાસ્તવિક્તા'માં કઇ રીતે ખપે ? જ્યારે સિવિલિયન્સ નૌકા લઇને આવેલા એમાંય આફ્રિકનો ને ભારતીય વધુ હતા ત્યારે ?

પણ નોલાન જે કંઇ કરે એને ભક્તિભાવે પ્રસાદ માની ધન્ય થઇ જનારા ભૂલકાં પ્રેક્ષકો હોય ત્યાં આવા સવાલો થાય નહિ. સંશ્યાભા વિનશ્યતિ. યુ નો ?

* * *

ક્રિસ્ટોફર નોલાન એક જીનિયસ ફિલ્મમેકર છે. નો ડાઉટ એબાઉટ ઇટ એમની પાસે આગવું વિઝન છે, અને ખાસ તો લિટરરી ડેપ્થ છે. પઝલ જેવી સ્ક્રિપ્ટસને પડદા પર ઉતારવાની એમની પાસે હથોટી છે. ઇન્ટરેસ્ટિંગ પ્લોટ્સ સાથે ઇન્ટરેકચ્યુઅલ ચેલેન્જ ઉભી કરતી ફિલ્મ્સને લીધે એમનો ભારત સહિત જગતભરમાં ક્રેઝી ફેનવર્ગ ઉભો થયો છે. દિમાગી કસરત આપતી ફિલ્મોમાં એ એટલું બધું જૂનું નવું ગૂંથી લે છે કે એના રસદર્શન માટે એક લેખ ટૂંકો પડે. (એટલે ડાર્ક નાઇટ-ઇન્ટરસ્ટેલર માટે બબ્બે ને ઇન્સેપ્શન માટે ત્રણ લેખ બંદાએ લખેલા) લેખક તરીકે મજા પડે. નવા સબ્જેક્ટ/એંગલ પર થોટ પ્રોસેસ શરૃ થાય.

પણ ઓવરરેટેડ રીતે નેકસ્ટ સ્પીલબર્ગ ગણાઈ ગયેલા નોલાન (ઘણા નોલન કે નુલાન કહે પણ પંડયાનું પાંડયા બોલવાનું ચાલુ રાખતા અંગ્રેજી માટે એટલું ઝીણું કાંતવાની જરૃર નથી ! ખીખીખી)ની લેટેસ્ટ રીલિઝ 'ડન્કર્ક' પર આ અહીં સુધી વાંચ્યું એમ આખો લેખ લખવા જેવું કશું છે નહિ એટલે આ ભળતી સળતી લાગતી વાત માંડી છે. ભોળા ભાવકો કહેશે કે 'ડન્કર્ક' તો એક એક્સપિરિયન્સ છે.

બિલકુલ, મોટા પડદા અને સારા સાઉન્ડમાં લેવો જ જોઇએ એવો એક્સપિરિયન્સ છે. કાન્સ ઝીમરનું ઓસ્કારલેવલ બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક એન્ડ સાઉન્ડ ડિઝાઈન, ૭૦ એમએમની ફિલ્મ ફોર્મેટમાં શૂટ થયેલા ઓસ્કારલેવલ જ સિનેમેટોગ્રાફીના વિઝ્યુઅલ્સ આડીઅવળી કોઈ વાત નહિ. કોઈ જ બેકસ્ટોરી નહિ. કેરકેટર્સના ખાસ નામ કે સંવાદો જ નહિ. જાણે પ્રેક્ષક વોરઝોનમાં ઉભો હોય એવું જ લાગે. જળ, સ્થળ, વાયુ ત્રણે લોકમાં ખેલાતુ યુધ્ધ. જેમ જેમ ફિલ્મ આગળ વધે એમ એડિટિંગ ફાસ્ટ થતું જાય, રિધમ અપ થાય ને ધડાધડ દિલધડક બનવાનો પ્રયાસ કરતી વોર સિક્વન્સીઝના આડાતેઢા એંગલ આપણી આસપાસ વીંટળાઇ જાય.

એનાં પેઇન્ટેડ હોય એવા વિઝ્યુઅલ્સ. કાગળથી પવન સુધીના અવનવા અવાજો... આ બધાની એક આગવી લિજ્જત છે. અને ભલભલા વિવેચકો આમાં જ ઓવારી ગયા છે. જુદા ફોર્મેટમાં આમ જ મલ્ટીટ્રેક વાત કહેતી 'મૂનલાઇટ'ને નબળી ગુણવત્તા છતાં એવોર્ડ મળે, તો વોરફિલ્મલવર વેસ્ટ 'ડન્કર્ક' પર પણ સબળ હરીફ ન હોય તો ઓવારી જાય.

પણ સિનેમા એક એક્સપિરિયન્સ જરૃર છે, લેકિન કિન્તુ પરન્તુ એ સ્ટોરીટેલિંગનો એક્સપિરિયન્સ છે ! ડાયરેક્ટર બેઝિકલી નરેટર છે.

જરૃરી નથી કે સાવ જૂનવાણી રીતે વાર્તાકથન થાય. એના ફોર્મેટ કે પ્રેઝન્ટેશન બદલાય. નોનસિનિયર (ઘટનાએની ટાઈમલાઈન આડીઅવળી થાય) સ્ટોરીટેલિંગ થાય. ડિફરન્ટ કટ્સી કે સ્ટાઇલમાં થાય. પણ સ્ટોરીનો બેન્ડ હોય એક એબ્સર્ડ હોય, વિઅર્ડ હોય, અઘરી-અટપટી કે ફાલતુ-ચીલાચાલુ પણ વાર્તા એક ઘેરો છે, જેમાં ટેકનિકલ બ્રિલિયન્સના તમામ મણકા પરોવાઇને ફિલ્મ નામની માળા બનાવે. પણ વાર્તાના રોટલા વિના ઉપર કેમેરાવર્કના બ્લેક ઓલિવ્ઝ, સંગીતનું ચીઝ, સેટ ડિઝાઇનિંગના ટોમેટો, એડિટિંગના કેપ્સીકમ, એકટિંગના બેબી કોર્ન, ડાયલોગના કલાપીને એવા બધા ટોપિંગ્સ ભેગા કરવાથી પિઝા કેવી રીતે બને ?

બેન્ડ વિનાના એ કચૂંબરીયા ઢગલાને પિત્ઝા કહેવાય ? એ ભાવે ? પ્રયોગો ખાતર વાર્તાતત્વ વિનાની વર્ણનાત્મક વાર્તા ને ઘટનાલોપવાળી વાર્તા ને એવું બધું ઘણું ખેડાણ દાયકાઓ પહેલા સાહિત્યમાં ય થયું છે. પણ છૂટાછવાયા અપવાદ સિવાય એ એક્સપરિમેન્ટસ વખણાયા હોય તો ય અમર, ટાઇમલેસ બન્યા નથી. યાદગાર ક્લાસિક રહ્યા નથી. ટેમ્પરરી થ્રિલ આપે બસ. પણ લોંગલાસ્ટિંગ ઈમ્પેક્ટ ન હોય !

'ડન્કર્ક'માં આમ જ થયું છે. વાર્તાકથન માટે જ જોઇએ પાત્રાલેખન. નહિ તો ડૉક્યુડ્રામા અને ફીચર ફિલ્મમાં ફરક શું ? યુગોથી કહાનીઓ કાગળથી કચકડાં સુધી, ડાયરાઓથી ડિજીટલ સ્ક્રીન સુધી જીવતી રહી છે, પાત્રોને લીધે. જસ્ટ થિંક, ટાઇટેનિકમાં જેક અને રોઝ ન હોત તો શિપ તૂટતી જોવા કે માણસો મરતાં જોવા લોકો ધન્ય થઇ ગયા હોત ? એવા ધડાકાભડાકા તો પહેલા ને પછી આવ્યા જ છે. પણ ટાઇટેનિક અમર થઇ એના હ્યુમન ટચથી આપણી ઈમોશનમાં ઘર કરીને રહેવા લાગતા કેરેકટર્સને લીધે ! ખાલી પાત્રાલેખન મજબૂત હોય, પણ વાર્તા નબળી હોય તો ય યાદ રહે.

'અવતાર'માં કેમેરૃને જાણીજોઇને અગાઉ કહેવાઇ ગયેલી ચીલાચાલુ વાર્તાનો પ્લોટ પસંદ કરેલો. પણ એની ટ્રીટમેન્ટમાં વૈવિધ્ય હતું, રજુઆતમાં નાવીન્ય હતું અને જેમના સુખે સુખી, જેમના દુખે દુખી થવાય એવા પાત્રો સ્થાપ્યા. એટલે એ સંસારમાં દર્શક પ્રવેશ કરી શક્યો. આને કહેવાય ઈમોશનલ કનેક્ટ.

એ બંધાય એ માટે ફિલ્મમેકરે કશુંક ફીલ કરવું પડે અંદરથી. આંજી દેવાની વાત પછી, પહેલા તો અંદરથી 'ખણ' ઉપડે કશુંક વ્યક્ત કરવાની. એ પોતે ફીલ કરો, એ જો સરસ પ્રેઝન્ટેશન થાય તો બીજા ય કરે. દરેક કળામાં આમ જ છે. નોલાનની ફિલ્મો મોટે ભાગે ઈન્ટલેકચ્યુઅલ કનેક્ટ બનાવે છે.

સ્પીલબર્ગની જેમ ઈમોશનલ કનેક્ટ ખીલવી શકતી નથી. પઝલ ઉકેલવામાં મજા બહુ આવે, પણ પઝલમાસ્ટર એન્ડ પઝલ ક્રિએટર સામ વૉઈડને કોઇ ચાર્લ્સ ડિકન્સ કે એન્ટોન ચેખોવ કે વિકટર ક્યુગો ન કહે. તફાવત છે રસપ્રદ કેરેકટર બિલ્ડિંગનો. ને ફિલ્મમાં જે યાત્રા / ઘટનાક્રમ બતાવો એમાં એ પાત્રનો વિકાસ થાય, યાત્રા થાય ભીતરની.

ક્રિસ નોલાન આ વખતે તેજસ્વી ભાઇ જોનાથન નોલાન સંગાથે સ્ક્રીપ્ટ લખી નથી. એ દેખાઇ આવે છે. નવું નોખું કરવાની એની મથામણને સલામ. પણ ચાર હાથ, ત્રણ નાક, એક આંખ, સાત પગ, એક પૂંછડી એવું બધું ધરાવતું બાળક પેદા કરી કહો કે 'આપે ટિપિકલ બાળક પેદા નથી કર્યું.' તો ડિફરન્સ ગણાય પણ ડિઝર્વિંગ નહિ. માત્ર જુદું કરવાથી જ એ શ્રેષ્ઠ નથી થઇ જતું. આજકાલ ભલે વાયરો વા'તો હોય ફોર્મ્યુલામાંથી છટકીને હટ કે કરવાનો. પણ હટ કે ના ય બેઝિક ધારાધોરણ હોય. ચેસીસ ઉપર ઈલેક્ટ્રોનિક કાર બનાવો કે સોનાના પતરાંનું બોડી ફિટ કરો. ચાર ટાયર તો હોય ને કારમાં !

ડન્કર્ક આજકાલ જેનો ક્રેઝ છે, એવી શૉર્ટ ફિલ્મ્સનો ગુચ્છો બને છે. પણ સર્વાંગસંપૂર્ણ ફિલ્મ નહિ ! મૂળ ઘટનાનું લાર્જ સ્કેલ પ્રેઝન્ટેશન એમાં છે જ નહિ. બ્રિટનના છૂપા જયજયકાર ઉપરાંત આમેય હોલીવૂડની એક લુચ્ચાઇ છે. એ બધી ચર્ચા કરશે ૩૬૦ ડિગ્રીએ અંધારાના પણ મનોભાવો જોવાની. નોલાન જેવા તો વિલન્સ પણ ઉપસાવશે એના પાત્રને મજબૂત બનાવીને (જેમ કે, જોકર). પણ વર્ષોથી દરેક ફોરેન વૉર ફિલ્મમાં જર્મનોને કેરિડેચર જ બતાવાય છે.

જાણે રૉબોટિક એલીયન સેતાન ! પ્લેનેટ ઓફ ધ એપ્સમાં વાનરનો પક્ષ મૂકાય, ખલનાયિકા મેલેફિસન્ટના મનોભાવો પર ફિલ્મ બને પણ જર્મન સૈનિકોની વ્યથા કે કથા, એના દ્રષ્ટિકોણથી કાઉન્ટર બેેલેન્સ કરવા પૂરતી વાત એવું રેરેસ્ટ ઓફ રેર છે. દરેક વાતમાં હ્યુમન ટચ ને વર્લ્ડવ્યૂની વાત કરનાર વેસ્ટ નાઝી જર્મનીની વાતમાં સિંગલ કલર સ્ટેન્ડ લે છે. ફિફટી શેડ્સ ઓફ ગ્રે ત્યાં યાદ નથી આવતા.

'ડન્કર્ક' પણ આમાંથી બાકાત નથી. રામગોપાલ વર્માની એક ફિલ્મમાં છેક સુધી ભૂત ન દેખાય ને બધાને ઉલ્લૂ બન્યાનો અહેસાસ થાય એમ ગુમનામ મોતનો અણધાર્યો ભય ઉપસાવવાના નામે ફિલ્મમાં કોઇ અસર જે-તે સીનથી આગળ રહેતી જ નથી. ટૂંકમાં સૉફ્ટ ડ્રિન્ક જેવું. પીવો ત્યારે ઝણઝણાટી આવે. પણ કેલેરી વધારવા સિવાય પેટમાં કશું પડે નહિ !

નોલાન ધુરંધર ફિલ્મમેકર છે. તો ય પર્સનલ ફેવરિટમાં સ્પીલબર્ગ જ નહિ, કુરોન, ફિન્યર, ઝેનક્કસ, સ્કોટ, કુબ્રિક, સ્કોરચીસ કેમેરૃન વગેરેથી પાછળ છે - કારણ કે, વરાયટીમાં વીક છે. સેટ અપ જુદું હોય પણ ડન્કર્ક સુધીની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં પ્લોટ રાકેશ રોશન - મનમોહન દેસાઇ - સુભાષ ઘઇ ફોર્મ્યુલાની જેમ એક જ. હીરો કોઇ ગોરો પુરૃષ હોય. મધ્યવયસ્ક હોય. કોઇ ખાસ બાબતનું એને પાગલ જેવું વળગણ હોય. કોઇ એક બાબતમાં અપાર બુદ્ધિમાન, પ્રતિભાશાળી હોય.

ભૂતકાળની કોઇ ગમખ્વાર ઘટનાએ એના ચિત્તમાં ઊંડી છાપ છોડી હોય ને એ સ્મૃતિ સાથે એનો આંતરિક સંઘર્ષ ચાલતો હોય. એકાદું સ્પેસિફિક બેકગ્રાઉન્ડ (જાદૂ, સ્પેસસાયન્સ, અનિદ્રા, કોમિક્સ, સપનું, મેમરી લોસ હોય !) સિચ્યુએશન કે જરા તોફાની વિલન હોય જે વાસ્તવવાદી સામાજિક નિરીક્ષણો રજુ કરી માનવજાતની ફૉલ્ટલાઇન પર ફૉકસ કરે અને ભય, નીતિ, સાહસ, ઈશ્વર જેવી વ્યાખ્યા કરે ! એમાં થ્રીલ ઉમેરો એટલે ફોર્મ્યુલા તૈયાર ! પછી ડન્કર્ક વખતે એનો સહારો ન મળે તો પ્રયોગના નામે વાર્તા-પાત્રવિહોણી કૃતિ જ રચવી પડે ને !

મહાન નોલાનની ફિલ્મો સેક્સલેસ જ હોય. જાણે એના પાત્રો કેવળ મગજ જ ધરાવતા હોય. જાતીય કે કોઇ પણ આવેગોથી દૂર તરંગો પર જીવે. ડાર્કનેસમાં રહે (એમાં તો એ પ્રોડયુસર હોય ત્યારે સુપરમેન પણ કાળો થઇ જાય !) એનું વિશ્વ રસપ્રદ પણ કૃત્રિમ લાગે, ચાઈલ્ડલાઈક ફેન્ટેસીનું ઈનોસન્સ એમાં ન આવે. બેઝિકલી, અંગત રીતે જે  સર્જક રોમાન્સ પર લખે કે ફિલ્મ ન બનાવી શકે એ અપૂર્ણ જ રહે ! નોલાનની ફિલ્મોમાં તો હીરોઇનો માંડ દેખાય ! માણસ જન્મથી મૃત્યુ સુધીની યાત્રામાં જે શોધે છે, એ મોક્ષ નથી. એ પ્રેમ છે ! લવ ઉપર સ્કૉર નહિ કરે ત્યાં સુધી વૉરની ફિલ્મ બનાવીને સર્વાઈવલ શોધવું પડશે સ્થિતપ્રજ્ઞા  વિચારક એવા માસ્ટર નોલાને !

- ઝિંગ થિંગ -

''કેમેરા કેમેરાની જગ્યાએ છે, ને શૉટ શૉટની જગ્યાઓ. તમે વાર્તા કેમ કહો છો, એ મહત્વનું છે !... આઈમેક્સનું રિઝોલ્યુશન જોતાં એ માટે બનેલી ફિલ્મમાં ઘણી ડિટેઇલ જોઇએ. જેમ કે હજારો એકસ્ટ્રાઝ !... ફિલ્મ કોઇકને ગમે, કોઇકને ન ગમે. પણ તમે જોતા હો પૈસા ખર્ચીને ત્યારે એ બેસ્ટ ન હોય તો ય, તમે એની સાથે સંમત ન થાવ તો ય એ દિલથી બનેલી લાગવી જોઇએ. કોઇકે કશુંક કહેવાના ધખારાથી બનાવી હોય એમ લાગવું જોઇએ !''

(ડન્કર્ક જોઇને નોલાનને યાદ કરાવવા જેવા એના ખુદના જ ક્વૉટ્સ !)
 

Post Comments