Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

સાઈન-ઈન- હર્ષ મેસવાણિયા

ચોક્કસ સ્થળની પ્રખ્યાત પ્રોડક્ટને મળતું જિઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન ટેગ શું છે?

રસગુલ્લાનાં જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન (GI) માટે બંગાળ અને ઓડિશા વચ્ચે હોડ જામી હતી એટલે GI ટેગ ચર્ચામાં આવ્યું છે. ભારતમાં ૩૦૦ સ્થળો/પ્રોડક્ટને આ ટેગ મળ્યું છે..

જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન ટેગ શું છે?

જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન (GI ) ટેગ વિશે વિગતવાર જાણતાં પહેલાં તેની વ્યાખ્યા સમજી લઈએ. જીઆઈ ટેગ બે રીતે મળે છે. કોઈ એક જ સ્થળના ઉત્પાદનને ધ્યાનમાં રાખીને એ સ્થળને કાયદાનું આ કવચ મળે છે. જેમ કે દાર્જિલિંગ ચા. બીજું, કોઈ એક પ્રોડક્ટની અસલ ઓળખ માટે ઘણાં બધા વિસ્તારોને આવરી લઈને પણ જીઆઈ ટેગ મળે છે.

જેમ કે બાસમતી ચોખા. બાસમતી ચોખા માટે ભારતના સાતેક રાજ્યોને જીઆઈ ટેગ મળ્યું છે. જેમ રાજ્યોને વિવિધ પ્રોડક્ટ્સ માટે જીઆઈ ટેગ મળે છે એમ દેશને પણ તેની વિશિષ્ટ પ્રોડક્ટ માટે આ કાયદાકીય રક્ષણ મળે છે. ભારત માટે એવી જ એક પ્રોડક્ટ બાસમતી ચોખા છે. બાસમતી ચોખા માટે ભારતને એગ્રીકલ્ચર પ્રોડક્ટની કેટેગરીમાં જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન ટેગ મળ્યું છે.

જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશનનો પહેલો વિચાર ક્યાંથી આવ્યો?

કોઈ ચોક્કસ સ્થળની ઓળખ બની ગયેલી પ્રોડક્ટને કાયદાનું રક્ષણ આપવું જોઈએ એવો પહેલો વિચાર ફ્રાન્સમાં જન્મ્યો હતો. એ દિશામાં કામ કરીને ફ્રાન્સે ૧૯૦૫માં જ પ્રોટેક્ટેડ ડેઝિગ્નેશન ઓફ ઓરિજિનનો કાયદો બનાવ્યો. જ્યારે વિશ્વમાં હજુ એ વિશે કોઈએ ગંભીરતાથી વિચાર્યુ પણ ન હતું એ સમયે ફ્રાન્સે બે-એક દશકામાં તો કાયદામાં જરૃરી કેટલાય સુધારા કરીને અસંખ્ય પ્રોડક્ટ્સને એ કાયદાનું કવચ આપી દીધું હતું. વાઈનથી લઈને ચીઝ, મધ, બટર અને માંસની બનાવટોનો એમાં સમાવેશ થતો હતો.

ફ્રાન્સની તર્જ ઉપર પછી તો સ્પેન અને જર્મનીએ પણ પોતાના દેશના વિવિધ પ્રદેશોની ઓળખ બનેલી પ્રોડક્ટને રક્ષણ આપતા કાયદાઓ ઘડયાં. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી ફ્રાન્સના કાયદાના આધારે અમેરિકા, કેનેડા જેવાં અડધો ડઝન દેશોમાં કાયદો બનાવીને દેશના કોઈ પ્રદેશની જાણીતી બનેલી પ્રોડક્ટને કાયદાનું રક્ષણ આપવા માંડયું. એ ઝુંબેશને વર્લ્ડ વાઈડ બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું ૨૦મી સદીના અંતે બનેલા સંગઠન વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશને.

૧૯૯૫માં વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશનની રચના થઈ પછી ઈન્ટેલેક્યુઅલ પ્રોપર્ટીને રક્ષણ આપવાની દિશામાં સદ્ધર કામ થયું. એના જ ભાગરૃપે સભ્ય દેશો વચ્ચે એગ્રીમેન્ટ ઓન ટ્રેડ રિલેટેડ આસ્પેક્ટ્સ ઓફ ઈન્ટેલેક્યુઅલ પ્રોપર્ટી રાઈટ્સ (ટ્રીપ્સ)ના કરારો થયાં.

૧૬૨ સભ્ય દેશો એક બીજાની ઈન્ટેલેક્યુઅલ પ્રોપર્ટી યાને બૌદ્ધિક સંપદાનું રક્ષણ કરવા સહમત થયા. વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશનના સભ્ય દેશ ભારતે પણ ૧૯૯૯માં એ કરારમાં હસ્તાક્ષર કર્યાં અને એ સાથે જ ભારતમાં પ્રાદેશિક પ્રોડક્ટ્સના રક્ષણનો એક નવો અધ્યાય શરૃ થયો.

ભારતમાં GI ટેગનો પ્રારંભ

બૌદ્ધિક સંપદાના રક્ષણના કરારોમાં જિઓગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન (GI) ટેગનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ચોક્કસ પ્રદેશની ઓળખ બનેલી પ્રોડક્ટ્સને GI ટેગ મળે એટલે તેની નકલ અટકી શકે. જે તે પ્રદેશની પ્રોડક્ટની અસલ ઓળખ જળવાઈ રહે તે આ ટેગનો મૂળ ઉદેશ્ય હતો.

વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશનના ટ્રીપ કરાર અંતર્ગત જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશનને લગતા કાયદાનો પણ સમાવેશ થતો હતો. વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશનના સભ્ય દેશ ભારતે ૧૯૯૯માં એ ખરડો સંસદમાંથી પસાર કર્યો ને ૨૦૦૩માં કાયદો લાગુ થયો પછી GI  ટેગ મેળવનારી પહેલી પ્રોડક્ટ હતી - દાર્જિલિંગ ટી. એ પછી અત્યાર સુધીમાં GI ટેગ મેળવનારી કુલ પ્રોડક્ટ્સનો આંકડો લગભગ ૩૦૧ સુધી પહોંચ્યો છે.

જીઆઈ ટેગ શબ્દને મળે છે, પ્રોડક્ટને મળે અને સિમ્બોલને પણ મળે છે. ઘણી પ્રોડક્ટના નામે બબ્બે જીઆઈ ટેગ નોંધાયા છે.  જેમ કે, દાર્જિલિંગ ટી શબ્દને તો દેશનું સૌ પ્રથમ જીઆઈ ટેગ મળ્યું હતું, એ પછી તુરંત દાર્જિલિંગ ટીના લોગોને પણ આ ટેગનું કવચ મળ્યું. એ જ રીતે સંખેડા ફર્નિચર ઉપરાંત તેનો લોગો અને કચ્છી ભરતકામ અને તેની ઓળખ બનેલો લોગો એમ બંનેનું રક્ષણ જીઆઈ ટેગથી થયું છે.

ભારતમાં છેલ્લાં ૧૪ વર્ષમાં ૨૮ રાજ્યોની વિવિધ પ્રોડક્ટ્સને આ ટેગ મળ્યું છે. સાત દેશોએ પણ ભારતમાં પોતાની પ્રોડક્ટનું જીઆઈ ટેગ નોંધાવ્યું છે. ભારતમાં આ ટેગનો બીજો મહત્વનો હેતુ એ હતો કે ગ્રામ્ય સ્તરે બનતી વિખ્યાત પ્રોડક્ટની નકલખોરી અટકાવીને તેને રાષ્ટ્રીય ઓળખ આપવી. એ ઉદેશ્યમાં ઘણાં ખરાં અંશે સફળતા પણ મળી છે. કચ્છી શાલ કે બંગાળી સાડી કે ભાગલપુર સિલ્કને જીઆઈ ટેગ મળ્યા પછી તેની ઓળખ મજબૂત થઈ છે એમાં બે મત નથી.

ભારતમાં નોંધાયેલી વિદેશી પ્રોજક્ટ અને GI

જેમ ભારતે બાસમતી જેવી પ્રોડક્ટ માટે વૈશ્વિક જીઆઈ ટેગ મેળવ્યું છે, એમ જ ઘણાં દેશોએ પોતાની જગવિખ્યાત પ્રોડક્ટ માટે જીઆઈ રજિસ્ટ્રેશન કરાવ્યું છે. સાતેક દેશોએ ભારતના કાયદાનું કવચ મેળવીને લગભગ દસેક પ્રોડક્ટને નકલ થતી બચાવી છે.

જેમ કે, પિસ્કો બ્રાન્ડી માટે પેરુએ, શેમ્પેન અને કોગ્નેક બ્રાન્ડી માટે ફ્રાન્સે, નાપા વેલીમાં બનતા વાઈન માટે અમેરિકાએ, સ્કોચ વ્હિસ્કી માટે બ્રિટને, પ્રોસ્ક્યુટો નામની વાનગી માટે ઈટાલીએ, ટકિલા માટે મેક્સિકોએ અને બે પ્રકારના ચીઝ માટે ઈટાલીએ ભારતમાં જીઆઈ ટેગ મેળવ્યું છે. ભારતમાં વિદેશી જીઆઈ ટેગ મોસ્ટલી શરાબ માટે મેળવાયું છે!

જીઆઈ ટેગ મેળવવા માટેના વિવાદો

પશ્વિમ બંગાળ અને ઓડિશા વચ્ચે છેલ્લાં દોઢ-બે વર્ષથી રસગુલ્લાના જીઆઈ ટેગ મુદ્દે હોડ જામી હતી. આખરે પશ્વિમ બંગાળને 'બંગાળી રસગુલ્લા'નું જીઆઈ ટેગ મળી ગયું એટલે મામલો હાલપૂરતો શાંત પડયો છે, પણ ઓડિશાના રસગુલ્લા માટે જીઆઈ ટેગ મેળવવાનો નવેસરથી પ્રયાસ થશે એવો સંકેત ઓડિશાની સરકારે આપ્યો છે.

ઓડિશા અને પશ્વિમ બંગાળની જેમ બીજા ય બે રાજ્યો કર્ણાટક અને તમિલનાડુ મૈસુર પાક માટે લડી રહ્યાં છે. એનું જીઆઈ ટેગ મેળવીને બંને રાજ્યો પોતાની આ મીઠાઈને આગવી ઓળખ આપવા ઈચ્છે છે. રસગુલ્લાની જેમ મૈસુર પાક પણ બંને રાજ્યોમાં બને છે અને બંને રાજ્યોના અમુક વિસ્તારો આ પાક બનાવવા માટે સ્થાનિક લેવલે જાણીતા બન્યા છે. જીઆઈ ટેગ મેળવીને બંને રાજ્યો એનું નેશનલ લેવલે માર્કેટિંગ કરવાની નેમ રાખે છે. એમાંથી આ વિવાદનો જન્મ થયો છે.

સામાન્ય રીતે બંને રાજ્યોની સરહદે કોઈ વાનગી કે પ્રોડક્ટ બનતી હોય અને એની બનાવટમાં બંને રાજ્યોના લોકોનું પ્રદાન હોય એવા કિસ્સાઓમાં આ લડાઈ વધુ ઉગ્ર બને છે.

ગુજરાતમાં કેટલી પ્રોડક્ટ્સને GI ટેગ મળ્યું છે?

ગુજરાતમાં GI ટેગ મેળવવાનું બહુ મોડું શરૃ થયું. GI ટેગના લિસ્ટમાં આંકડો ૯૦ને પાર થયો અને ટેગ મળવું શરૃ થયું તેને ચાર વર્ષ વીતી ગયા પછી છેક ૨૦૦૭માં સંખેડા ફર્નિચરને આ યાદીમાં પહેલી વખત સ્થાન મળ્યું હતું.

એ પછી ખંભાતના અકીકના પથ્થરોનું નામ પણ દર્જ થયું હતું. ૨૦૧૩માં કચ્છના ભરત કામને જીઆઈ ટેગ મળ્યું. ટાંગલિયા શાલ, સુરતનું ઝરીકામ, કચ્છની શાલ, ગીરની કેસરકેરી, ભાલના ઘઉં, જામનગરની બાંધણી, પાટણના પટોળાંને જીઆઈ ટેગનું રક્ષણ મળ્યું છે.

૨૦૦૩માં જીઆઈ ટેગનું રજિસ્ટ્રેશન શરૃ થયું ત્યારથી અત્યાર સુધીના ૧૪ વર્ષમાં ગુજરાતની કુલ ૧૦ પ્રોડક્ટ આ યાદીમાં સ્થાન પામી છે. ગુજરાતમાં હજુ ય કેટલીય એવી પ્રોડક્ટ છે, જે કોઈ ચોક્કસ સ્થળની જ ઓળખ ગણાય છે. પરંતુ હજુ એ દિશામાં જોઈએ એવી જાગૃતિ આવી નથી એટલે એ પ્રોડક્ટ્સ જે તે જિલ્લા પૂરતી જાણીતી બનીને રહી ગઈ છે.

કર્ણાટક, તમિલનાડુ, પશ્વિમ બંગાળ જેવા રાજ્યો જીઆઈ ટેગથી પોતાની પ્રોડક્ટનું રક્ષણ કરવા માટે સજાગ છે. મહારાષ્ટ્ર પણ લગભગ અઢારેક પ્રોડક્ટને જીઆઈ ટેગના કાયદાનું આ કવચ આપી ચૂક્યું છે.

વેલ, જો રસગુલ્લા માટે બંગાળને જીઆઈ ટેગ મળી શકે તો સવાલ એ છે કે શું કઢી-ખીચડી-ખાખરા-ઢોકળાં-ગાંઠિયા જેવી વાનગીઓ માટે ગુજરાતને જીઆઈ ટેગ મળી શકે? વિચારવા જેવું ખરું!
 


For more update please like on Facebook and follow us on twitter

http://bit.ly/Gujaratsamachar

https://twitter.com/gujratsamachar

 

Post Comments