Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ફિટનેસ - મુકુંદ મહેતા

''એન્ડોક્રાઇન સિસ્ટીમ'' એટલે શું?

મગજની છેક નીચે તળીયે ''સાઇનસ''ની પાછળ રહેલી રપિચ્યુટરી ગ્લેન્ડને માસ્ટર ગ્લેન્ડ કહે છે કારણ તે લગભગ બધી જ હોર્મોનલ ગ્લેન્ડસમાં નીકળતા હોમર્નોને કન્ટ્રોલ કરે છે. ખાસ કરીને થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડને કંટ્રોલ કરે છે

''એન્ડોક્રાઇન સિસ્ટીમ'' એટલે માનવ શરીરમાં રહેલી ગ્રંથિઓ જેમાં હોર્મોન ઉત્પન્ન થાય છે. આ હોર્મોનગ્રંથીઓમાંથી ઉતપન્ન થતાં હોર્મોન જ્યારે લોહી મારફતે આખા શરીરમાં ફેલાય ત્યારે તે શરીરના અનેક કાર્યોમાં મદદ કરે છે. આ હોર્મોનને લીધે

૧. લીધેલા ખોરાકની કેલરીનું શક્તિમાં રૃપાંતર થાય છે જેને કારણે શરીરના બધાજ અંગોના અગણિત કોષોને શક્તિ મળે છે અને દરેક અંગો પોતાનું કામ સરળતાથી કરી શકે છે.

૨. હોર્મોન હૃદયના ધબકારાનું નિયમન કરે છે

૩. તમારા હાડકાં, સ્નાયુ અને શરીરનાં દરેક અંગોના કોષો બનાવવાના કામમાં હોર્મોન મદદ કરે છે.

૪. એન્ડોક્રાઇન ગ્રંથીમાંથી નીકળતા અમુક પ્રકારના હોર્મોન ને કારણે બાળક ઉત્પન્ન થવાની ક્રિયા શક્ય બને છે.

૫. તમને ડાયાબિટીસ થશે કે નહીં.

૬. થાઇરોઇડની તકલીફ થશે કે નહીં.

૭. તમારા શરીરની વૃદ્ધિ કેટલી થશે તેમજ

૮. જાતિય શક્તિ જાળવવાનું કામ અને આવા ઘણાં શારીરિક કાર્યો તમારી હોર્મોનલ ગ્રંથીમાંથી નીકળતા હોર્મોનને કારણે થાય છે નીચે જણાવેલી બધી જ હોર્મોન ઉત્પન્ન કરનારી ગ્રંથીઓને કારણે પોતે ઉત્પન્ન કરેલો હોર્મોન લોહી મારફતે આખા શરીરમાં ફેલાય છે જેને લીધે આગળ જણાવ્યા પ્રમાણે તમારા શરીરના અનેક કાર્યોમાં સીધી કે આડકતરી રીતે મદદ કરે છે.

૧. પિનીયલ ગ્લેન્ડ:

મગજના મધ્યમાં રહેલી પિનીયલ ગ્લેન્ડનો તમારી ઉંઘ સાથે છે.

૨. હાયપોથેલેમસ

તમારા મગજના મધ્યભાગથી થોડે નીચે રહેલા હાયપોથેલેમસને કારણે પિચ્યુટરી ગ્રંથી હોર્મોનથી બધી જ હોર્મોન ગ્રંથિઓનું નિયમન કરે છે.

૩. પિચ્યુટરીગ્લેન્ડ:

મગજની છેક નીચે તળીયે ''સાઇનસ''ની પાછળ રહેલી રપિચ્યુટરી ગ્લેન્ડને માસ્ટર ગ્લેન્ડ કહે છે કારણ તે લગભગ બધી જ હોર્મોનલ ગ્લેન્ડસમાં નીકળતા હોમર્નોને કન્ટ્રોલ કરે છે. ખાસ કરીને થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડને કંટ્રોલ કરે છે. પિચ્યુટરી ગ્લેન્ડમાં ગરબડ હોય તો હાડકાની વૃદ્ધિમાં સ્ત્રીઓની મેન્સ્ટ્રુઅલ (માસિક) સાઇકલમાં અને ગર્ભાવસ્થા પછી બ્રેસ્ટ મિલ્ક નીકળવામાં તકલીફ થાય છે.

૪. થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડ:

તમારા ગળાના આગળના ભાગમાં પતંગિયાના આકારની થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડ શરીરનું 'મેટાબોલીઝમ'' કન્ટ્રોલ કરે છે.

૫. પેરથાયરોઇડ ગ્લેન્ડ:

ચાર ઝીણી ગ્લેન્ડ જે થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડની ઉપર રહેલી છે તે હાડકાં ઇ રચનામાં મદદ કરે છે.

૬. થાયમસ ગ્લેન્ડ:

છાતીના ઉપરના ભાગમાં હૃદય પાસે રહેલી થાયમસ ગ્લેન્ડ નાનપણથી તમારા શરીરની રોગ પ્રતિકારક શક્તિ (ઇમ્યુનિટી) વધારવામાં મદદ કરે છે.

૭. એડ્રીનલ ગ્લેન્ડ :

તમારા શરીરની ડાબી અને જમણી બાજુ રહેલી બંન્ને કિડની ઉપર એક એક એમ બે

એડ્રીનલ ગ્લેન્ડ રહેલી છે જે 'કોર્ટીસોલ' નામનો હોર્મોન ઉત્પન્ન કરે છે.

૮. પેન્ક્રીયાસ:

પેન્ક્રીયાસમાં રહેલા આયલેટ્સ ઓફ લેન્જરહાન નામના કોષને લીધે તમારા શરીરમાં ''ઇન્સ્યુલીન'' અને ''ગ્લુકાગોન''નામના હોર્મોનનું નિયમન થાય છે.

૯. ઓવરી (બીજાશય)

સ્ત્રીની જાતિય ગ્રંથી જેમાંથી ગર્ભ બીજ નીકળે છે અને તે ''સેક્સ હોર્મોન'' ઉત્પન્ન કરે છે.

૧૦. ટેસ્ટીસ (પુરૃષ ગ્રંથી):

ટેસ્ટીસમાંથી સેક્સ હોર્મોન અને શુકાણું નીકળે છે.

એન્ડોક્રાઇન સિસ્ટીમના રોગો થવાના કારણો:

૧. ફિડબેક સિસ્ટીમની ગરબડ:

એન્ડોક્રાઇન ગ્લેન્ડસમાં એક ''ફિડબેક સિસ્ટીમ'' છે જો તમારા શરીરમાં અમુક પ્રકારના હોર્મોનનું પ્રમાણ વધી ગયું હોય તો આ ''ફિડબેક સિસ્ટીમ'' એક અથવા વધારે ગ્લેન્ડને જે તે હોર્મોનનું બેલેન્સ સરખું કરવા જણાવે. કોઇ વખત આ ''ફિડબેક સિસ્ટીમ'' બરોબર કામ ના કરે ત્યારે હોર્મોનના ઇમ્બેલેન્સ થાય. દા.ત. હાયપોથેલેમસ ગ્લેન્ડમાં તકલીફ હોય ત્યારે પિચ્યુટરી ગ્લેન્ડમાંથી નીકળતા હોર્મોનમાં ગરબડ થઇ જાય જેને લીધે રોગ થાય.

૨. નોડયુલ કે ટયૂમર (નાની મોટી ગાંઠ):

હોર્મોનલ ગ્લેન્ડમાં કોઇપણ પ્રકારની નાની કે મોટી ગાંઠ થાય જેને કારણે પણ ગ્લેન્ડમાંથી નીકળતા હોર્મોનના લેવલમાં ગરબડ થઇ જાય આ પરિસ્થિતિમાં પણ રોગ થઇ શકે એવી સારી વાત છે કે આ નાની મોટી ગાંઠ ''કેન્સર'' (કેન્સર કરનારી) હોતી નથી પણ આવી નાની મોટી ગાંઠને કારણે જે તે ગ્રંથિમાથી નીકળતા હોર્મોન ઓછા વત્તા નીકળી શકે.

૩. જીનેટીક (વારસાગત)

તમારા ફેમિલીમાં કોઇને હોર્મોનલ ગ્લેન્ડનો રોગ હોય જેવા કે ''કન્જેટીનલ હાઇપોથારોડીઝમ'' ત્યારે આ રોગ થાય.

૪. ઇન્ફેકશન:

હોર્મોનેલ ગ્લેન્ડ ને સૂક્ષમ જીવાણું (બેક્ટેરીયા, વાઇરસ)નો ચેપ લાગ્યો હોય ત્યારે હોર્મોન ઉત્પન્ન થવાની ક્રિયામાં વિક્ષેપ પડે

૫. ઇન્જરી (ઇજા):

હોર્મોનલ ગ્લેન્ડને એક્સિડન્ટમાં ઇજા થઇ હોય ત્યારે પણ હોર્મોન ઉત્પન્ન થવાની ક્રિયામાં ગરબડ થાય.
મુખ્ય એન્ડોક્રાઇન ડિસઓડર્સ

૧. ડાયાબિટીસ:

આખા જગતમાં ફેલાયેલો આ રોગ બધાજ જાણે છે તેમ ૧. વારસાગત એટલે ટાઇપ-૧ અને ૨.ટાઇપ-૨ એટલે ઠેકાણા વગરની જીવન શૈલી એટલે શ્રમ કે કસરતનો અભાવ, કેલરી વધારે હોય તેવો ખોરાક લેવાને (ગળપણ અને ચરબી ને કારણે મોટી ઉમ્મરે થનારો ડાયાબિટીસ નામનો જાનલેવા રોગ થાય.

૨. એડ્રીનલ ડેફિશિયન્સી:

જ્યારે તમારા શરીરની ''એડ્રીનલ ગ્લેન્ડ''માંથી એકદમ ઓછા પ્રમાણમાં ''કોર્ટોસોલ' અને કોઇ વાર ''આલ્ડોસ્ટરોલ'' નામના હોર્મોન ઓછો નીકળે જેને કારણે તમને ખૂબ થાક લાગે. પેટની ગરબડ (ગેસ, ઊબકા, ઉલ્ટી અને દુખાવો) થાય અને ડિહાઇડ્રેશન (શરીરમાંથી પ્રવાહી ઓછું થઇ જવું) અને ચામડીના પ્રોબ્લેમ થાય). એડિશન્સ ડીસીઝ એક પ્રકારનો ''એડ્રીનલ ગ્લેન્ડ''નો રોગ ગણાય છે.

૩. કશિંગ ડીસીઝ:

જ્યારે ''પિચ્યુટરી ગ્લેન્ડ''માંથી હોર્મોન વધારે પ્રમાણમાં નીકળે ત્યારે તેની અસરને કારણે ''એડ્રીનલ ગ્લેન્ડ''માંથી પણ હોર્મોન વધારે પ્રમાણમાં નીકળે ત્યારે આ રોગ થયો ગણાય.

૪. એક્રોમેગલી (જાયજેન્ટિઝમ):

જો પિચ્યુટરી ગ્લેન્ડમાંથી ''ગ્રોથ હોર્મોન'' વધારે નીકળે તો બાળકનાં હાડકાં અને શરીરના બીજા અંગો ખૂબ ઝડપથી વધે અને ઉમ્મરના પ્રમાણમાં મોટું લાગે અને જો ''ગ્રોથ હોર્મોન'' ઓછા નીકળે તો તેની ઊંચાઇ વધે નહીં.

૫. હાઇપરથાયરોડીઝમ:

જ્યારે થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડ વધારે પ્રમાણમાં ''થાઇરોઇડ હોર્મોન'' ઉત્પન્ન કરે ત્યારે ૧. વજન ઓછું થાય ૨. હૃદયના ધબકારા વધી જાય ૩. ખૂબ પરસેવો થાય અને ૪. નરવસનેસ (દર્દીને ગભરામણ) થાય. મોટેભાગે આ રોગ થવાનું કારણ એક પ્રકારનો ''ઓટો ઇમ્યુન ડીસીઝ'' છે જે ''ગ્રેવ્સ ડીસીઝ'' તરીકે ઓળખાય છે.

૬. હાઇપોથાયરોડીઝમ:

જ્યારે થાઇરોઇડ ગ્લેન્ડ પૂરતા પ્રમાણમાં થાઇરોઇડ હોર્મોન ઉત્પન્ન ના કરે ત્યારે ૧. ખૂબ થાક લાગે ૨. કબજીયાત થાય ૩. ચામડી સુકાઇ જાય (ડ્રાય સ્કીન) અને ૪. ડિપ્રેશન આવે ખાસ કરીને બાળકોની વૃદ્ધિ એકદમ ધીમે થાય.

એન્ડોક્રાઇન ડીસીઝ નક્કી કરવા શું કરવું જોઇએ:

એન્ડોક્રાઇન ગ્લેન્ડના રોગોના સ્પેશિયાલિસ્ટ ને ''એન્ડોક્રાઇનોલોજિસ્ટ'' કહેવાય.

એન્ડોક્રાઇન ડિસોર્ડર્સના લક્ષણો બદલાતા હોય છે પણ દરેકમાં મોટે ભાગે ખૂબ નબળાઇ લાગવી અને થાક લાગવો એ લક્ષણો હોય છે.

માન્ય પેથોલોજી લેબોરેટરીમાં લોહી અને પેશાબની ખાસ તપાસ કરીને ''હોર્મોન લેવલ'' નક્કી કરવામાં આવે છે.

એક્ષરેની તપાસથી ''નોડયૂલ'' કે ''ટયૂમર''ની તપાસ કરવામાં આવે છે.

એન્ડોક્રાઇન ડિસોર્ડર્સની સારવાર થોડી મુશ્કેલ છે કારણ એક હોર્મોનને વધારવા કે ઘટાડવા જાઓ તો બીજી હોર્મોનલ ગ્લેન્ડમાં તકલીફ થાય માટે શ્રેષ્ઠ રસ્તો આ રોગોના સ્પેશિયાલિસ્ટ ''એન્ડોક્રાઇનોલોજિસ્ટ''ને મળીને તેમની સલાહ પ્રમાણે તપાસ અને સારવાર કરવી જોઇએ.
 


For more update please like on Facebook and follow us on twitter

http://bit.ly/Gujaratsamachar

https://twitter.com/gujratsamachar

 

Post Comments