Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ધર્મનું રહસ્ય

ધર્મનું રહસ્ય જાણવા માટે ધર્મ એટલે શું. એ સમજીયે પછીથી રહસ્ય સમજી શકાય. આજે ધર્મનું અર્થ માણસે- માણસે જુદો છે. કોઈ પૂજાને, કોઈ માળા જપવાને, કોઈ યાત્રા કરવાને તો કોઈ યજ્ઞા કરવાને ધર્મ સમજીયે છે. આ ધર્મનાં હોય. ધર્મ તરફ પહોંચવાના રસ્તા હોય.

શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર કહે છે. કોઈ ક્રિયાજળ થઈ રહ્યા. કોઈ ક્ષુસ્ક જ્ઞાાનમાં કોઈ માત્ર બાહ્ય ક્રિયાકાંડને ધર્મ સમજી તેમાં જ રચી રહે. પણ ધર્મનો અર્થ જાણવા પ્રયત્ન ન કરે તે ક્રિયાજળ કહેવાય. જ્ઞાાનની ન કરે તે ક્રિયાજળ કહેવાય. જ્ઞાાનની વાતો કરે. વહેવારમાં તેનો પ્રયોગ ના કરે. તે ક્ષુસ્ક જ્ઞાાની. બધાનો માને એવો ધર્મનો અર્થ મહાવીર સ્વામી એ કહ્યો અને ભગવતગીતાએ કહ્યો. મહાવીર સ્વામી વત્થૃ સહાવો ધર્મો.

એટલે કે વસ્તુનો સ્વભાવ એ ધર્મ. એમ કહે છે. ગીતા સ્વભાવો અધ્યાત્મક ઉચ્ચતે એટલે કે સ્વભાવ એ ધર્મ. સ્વભાવ એટલે વસ્તુનો કુલધર્મ. લીબું ખાટુ હોય. ખટાસ એ લીંબુનો ધર્મ. લીમડો કડવો એ લીમડાનો ધર્મ. આપણે સમજીયે તો આંખનો સ્વભાવ એ જોવાનું છે. કાનનો સાંભળવાનો , નાક નો સુંઘવાનો. જીભનો ચાખવાનો. અને ચામડીનો અડકવાનો. શાસ્ત્રીય- પરીભાષામાં તેને રૃપ, શબ્દ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ કહે છે. પાંચે ઇન્દ્રિયોનાં આ સ્વભાવ છે.

એ એનો સ્વભાવ છે. આજ રીતે મનનો સ્વભાવ વિચારવાનો ચિત્તનો સ્વભાવ એક જગ્યાએ સ્થિર થવાનો, બુધ્ધિનો સ્વભાવ સારું, ખોટું, સુંદર, બેડોળ, વગેરે નિર્ણય કરવાનો છે. જ્યારે અહંકારનો સ્વભાવ હું અને મારું કરવાનું છે. પ્રત્યક્ષ વસ્તુ પોતાના સ્વભાવમાં રહે. તો કોઈને નુકશાન કરતી નથી. પણ જ્યારે સ્વભાવ છોડી દે ત્યારે બીજાને હાનિ પહોંચાડે છે.

પોતાના સ્વભાવને છોડવો એને વિભાવ કહેવાય. વિભાવમાંથી વસ્તુને પાછી પોતાના સ્વભાવમાં લાવવી એવું જે સમજાવે. એ ધર્મ આપણે દાખલા દ્વારા સમજીયે. પાણીનો સ્વભાવ શીતલતા છે. તે કોઈને નુકશાન કે પીડા નથી પહોંચાડતુ. પણ જ્યારે તે અગ્નિ કે સૂર્યનાં તડકાના સમ્પર્કમાં આવે છે. ત્યારે પોતાનો સ્વભાવ છોડી દઈ તે ગરમ થાય છે. અને બીજાને દજાડે છે. પાણીને સ્વભાવમાં લાવવા શું કરવું જોઈએ. અગ્નિ એને તડકાથી દૂર લઈ જાઓ એટલે આપોઆપ પોતાના સ્વભાવમાં આવી જશે. આ જ રીતે બુધ્ધિ કોઈને પણ હાનિ પહોંચાડતી નથી.

પણ જ્યારે ક્રોધના સમ્પર્કમાં આવે તે કોઈને નુકસાન પહાંેચાડે છે. એવી રીતે માનનાં સમ્પર્કમાં આવે ત્યારે અન્યનું અપમાન કરી નાખે છે. માયાના સમ્પર્કમાં આવે ત્યારે તે કપટ કરે છે. બીજાને છેતરે છે. અને લોભના સમ્પર્કમાં આવે ત્યારે બીજાના લોભમાં બીજાનું પડાવી લેવા. આમ બુધ્ધિ, ક્રોધ, માન, માયા, લોભ. જેનો જે બીજાને હાનિ પહોંચાડે છે. તો બુધ્ધિ પાછી સ્વભાવમાં લાવવા શું કરવું જોઈએ.

આમ કોઈ પણ વસ્તુને પાછી લાવવી અને પોતાના સ્વભાવમાં લાવવી એ જ ધર્મ. પૂજા, ભજન, યજ્ઞા વગેરે આ બુધ્ધિને સ્વભાવમાં લાવવાના સાધનો છે, ધર્મનો અર્થ છે. ' પડતા ધારે જે પાપમાં એનું ધર્મ ને નામ' 'પાપ અને પુણ્ય' એ સીધી વ્યાખ્યા છે. બીજાનો ઉપકાર કરવો. ભલુ કરવુ એ ધર્મ. અને બીજાને પીડા થાય. મનુષ્ય- પશુ, પક્ષી, વૃક્ષ, વનસ્પતિ એમ કોઈ પણ વસ્તુને પીડાં થાય એવું કર્મ એ અધર્મ કહેવાય. આપણે જેને ધર્મ માનીયે એ પાપ કરતા રોકે છે. તો એ ધર્મ કહેવાય. બાકી પાપ કરતા ના રોકતો હોય. એવું કોઈ પણ કૃત્ય એ અધર્મ કહે છે.  આ ધર્મ એટલે સ્વભાવમાં આવવુ એ માટેના શાસ્ત્રો બતાવે છે.

ધ્યાન અને ભક્તિ, ગીતામાં છઠ્ઠા અધ્યાયમાં સીધો યોગનો ધર્મ આપ્યો છે. કોઈ પણ સ્થાને એકાંતમાં બેસી જવું ઊન અથવા દર્ભનાં આસન પર બેસી મનને એકાગ્ર કરવો. વાણીને નિયમમાં રાખવી. મૌન રહેવુ. શરીરને હલન,ચલન, ઓછુ કરવું. અને વિચારો ના કરવા આ જ યોગ છે. એ માટે કોઈ સાધનાની જરૃર નથી. નદી કિનારે આવો યોગ થઈ શકે. બુધ્ધિને સ્વભાવમાં લાવવાના આ એક સરળ ઉપાય. મોટા મંદિરો બાંધવા, જાતજાતનાં સોનાથી મઢવા, ખર્ચાળ કથાઓ કરવી. આવા ખર્ચાળ ઉપાયો કરવા. આવા છૂટો દોર આપીએ છીએ.

બીજો માર્ગ ભક્તિનો છે, ભક્તિ એટલે આજે જે કરીએ છીએ એ ભક્તિ ના હોય. ભક્તિ કરનારને ભક્ત કહીએ છીએ. ભક્તનો બીજો અર્થ ' ભાત' થાય છે. ચોખાને ગરમ પાણીમાં ઉકાળીયે ત્યારે ભાત થાય. એ પોચા હોય. નરમ હોય. એમ ભક્ત પણ ભાત જેવો નરમ હોય. ગંગાસતી કહે છે કે ભક્તિ કરવી હોય એને 'રાંક' થઈને રહેવું. છોડવુ મન અભિમાન.

 શ્રીમદ્ ભાગવતે ભક્તોનાં લક્ષણ બતાવતા કહ્યુ છે. જે બધા જ પ્રાણીઓમાં ભગવાનને જુએ અથવા પોતાને જુએ તે પરમ ભક્ત ગાયમાં ભગવાન દેખાય પણ ગધેડામા પણ ભગવાન દેખાય એ ભક્ત બ્રાહ્મણ, ચંડાલ અને ગાયને સાક્ષાત પ્રણામ કરી શકે એ સાચો ભક્ત.

આવી ભક્તિ કરે સાચી ભક્તિ. ભકત હોય એ ભેળસેળ કરે ? નફાખોરી ? લાંચ લે ?   પક્ષીઓના ઘર જે વૃક્ષ કાપે ? વૃક્ષને તોડે કે નદીઓના પાણીમાં ગટરના પાણીને છોડે ? આવુ જે કરી શકે એ ભક્ત કહેવાય. બસ આજ છે. ધર્મનું રહસ્ય. આવુ રહસ્ય સજીયે તો જ ધર્મનું આચરણ કહેવાય અને એનું પરીણામ જોવા મળે. પરિણામ પામે તે ધર્મ. આપણે જેવા છીએ એમાં ફેરફાર થાય એ ધર્મ આવો ધર્મ એ જ સાચો ધર્મ કહેવાય.

- બંસીધર જે. પાઠક

Post Comments