Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

વિમર્શ - ચંદ્રહાસ ત્રિવેદી

મૃત્યુ એ જીવનની છેલ્લી તક છે જો તે સચવાઈ જાય તો જીવની ભવાંતરની યાત્રા ઘણી ટૂંકાઈ જાય

કર્મનો કાયદો અફર છે. કરેલાં કર્મ તો આજે નહિ તો કાલે ભોગવ્યા વિના જીવનો છૂટકો નથી થતો પણ જો જીવ સદ્ગતિમાં જાય તો તે કરેલાં ઘણાં કર્મોમાં ફેરફાર કરી લઈ શકે છે.

મૃત્યુ એ આપણા જીવનનું અંતિમ પ્રકરણ છે. જીવન ગમે તેમ પસાર થયું હોય પણ જો મૃત્યુ સુધરી જાય તો બધું સુધરી જાય. બીજી રીતે વિચારીએ તો મૃત્યુએ આપણા જીવનની છેલ્લી તક છે. જો એ તકને ઝડપી લેતાં આવડી જાય તો પણ ઘણો લાભ થઈ જાય. અહીં કદાચ કોઈને વિચાર આવે કે મૃત્યુને તક કેવી રીતે કહી શકાય ? તેનું એક મહત્ત્વનું કારણ એ છે કે મૃત્યુની અંતિમ ઘડીમાં આપણા મનમાં જે વિચાર હોય છે કે જે ભાવ હોય છે તે પ્રમાણે ઘણું ખરું આપણા આગળના ભવની ગતિ હોય છે. તેથી તો સર્વ ધર્મોમાં મૃત્યુની પળે માણસને ધર્મ સંભળાવાની પ્રથા છે. વાસ્તવિકતામાં છેલ્લી ઘડીએ ધર્મ સાંભળવાથી જીવની ગતિ સુધરતી નથી પણ ધર્મની વાત સાંભળતાં મરનારના મનમાં જે ભાવ થાય છે તેનાથી તેની ભવાંતરની ગતિ બદલાઈ જાય છે.

એનો રખે કોઈ એવો અર્થ કરેકે જીવન આખું ગમે તેમ જીવીએ પણ મૃત્યુની પળ સાચવી લઈએ તો બચી જવાય. કર્મનો કાયદો અફર છે. કરેલાં કર્મ તો આજે નહિ તો કાલે ભોગવ્યા વિના જીવનો છૂટકો નથી થતો પણ જો જીવ સદ્ગતિમાં જાય તો તે કરેલાં ઘણાં કર્મોમાં ફેરફાર કરી લઈ શકે છે. આમ જો મૃત્યુ સચવાઈ જાય તો જીવનું ઘણું ભવભ્રમણ ઓછું થઈ જાય. માટે માણસે ગમે તેમ કરીને મૃત્યુને સુધારી લેવા પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

જીવનની અંતિમ પળને સુધારી લેવી હોય તો આપણે જીવન અને મૃત્યુ બંનેને તાત્ત્વિક અર્થમાં જાણી લેવાં જોઈએ. એક વાર આપણે જો તેમને યથા-તથા જાણી લઈએ તો પછી અંતિમ પળને સુધારી લેવાનું સરળ બની જાય છે. આજે આપણને જે કંઈ જીવંત લાગે છે તે વાસ્તવિકતામાં જડ અને ચેતનના સંયોગને કારણે લાગે છે. પળે પળે ધબકતા આપણે છેવટે શું છીએ ? જેને મરણ પછી બાળી નાખવામાં આવે છે તે દેહતો નથી. દેહતો જડ પર પરમાણુઓનો બનેલો હોય છે. પણ તે જીવંત બને છે. ચેતનાના સંયોગને કારણે. દેહનો ચેતન સાથેનો સંયોગ જેવો છૂટી જાય છે કે તુરત જ તે લાકડા જેવો નિશ્ચેતન બની જાય છે પછી તેને બાળી નાખવામાં આવે છે કે દફનાવી દેવામાં આવે છે.

તો બીજી બાજુ જે ચૈતન્યને કારણે દેહ જીવંત બને છે તે એક શક્તિ છે. જેને આપણે જોઈ શકતા નથી પણ તેનું અનુમાન કરી શકીએ છીએ. ચૈતન્ય શક્તિને કારણે જ જડ એવો દેહ જીવંત બને છે. ચૈતન્ય શક્તિ વિનાનું  શરીર એક પુતળાથી કંઈ વિશેષ નથી. જ્યાં સુધી જડ એવા દેહ સાથે ચેતન એવી શક્તિનો સંયોગ રહે છે. ત્યાં સુધી આપણું જીવન બની રહે છે. જેવો આ સંયોગ તૂટે છે કે તુરતજ મૃત્યુની ઘોષણા થાય છે. મૃત્યુની ઘોષણા વાસ્તવિકતામાં જડ અને ચેતનના વિયોગની- છૂટા પડવાની જ ઘોષણા હોય છે.

માણસ અમુક મર્યાદા સુધી જ જડ અને ચેતનના સંયોગને ટકાવી રાખવા સક્ષમ બની રહે છે. પણ પછી તો મોટા મોટા તબીબોને પણ હાથ ધોઇ નાખીને પોતાની અશક્તિ જાહેર કરવી પડે છે. જો તબીબી શાસ્ત્રની મદદથી આ સંયોગ કાયમ માટે ટકાવી શકાય તો માણસનું મૃત્યુ થાય જ નહિ. આજે વિજ્ઞાાનની શોધોને કારણે આ સંયોગ થોડોક લંબાવી શકાય છે પણ તેથી કંઈ મૃત્યુથી બચી શકાતું નથી. વિજ્ઞાાન જડ એવા શરીરને થોડુંક વધારે ટકાવી શકે પણ ચૈતન્યને રોકી રાખવા તે સમર્થ નથી. તેથી મૃત્યુ અવશ્ય ભાવિ બની રહે છે. તબીબ શાસ્ત્ર ક્યાં સુધી આ સંયોગને લંબાવવામાં સફળ થઈ શકે તે વાત પણ આપણા આગમોમાં વૈજ્ઞાાનિક ઢંગથી સમજાવેલી છે.

વળી અહીં એક બીજી વાત પણ વિચારવી રહી કે જડ અને ચેતના ના  સંયોગને ક્યાં સુધી લંબાવવો ? કારણકે જડનો સ્વભાવ છે જર્જરિત બનીને પરમાણુઓના વિઘટનનો તેથી શરીરનો ચેતના સાથેનો સંયોગ જેમ લંબાતો જાય તેમ શરીર જીર્ણ અને શીર્ણ થતું જવાનું, પછી એવા શરીર સાથે જીવવાની મઝાય શી રહેવાની ? વળી તેનાથી બીજા કેટલાય સામાજિક પ્રશ્નો પણ ઉભાં થવાના જેને હલ કરવાનું કામ એટલું સરળ નહિ રહે. વિધિએ મૃત્યુનું નિર્માણ જાણે કે ખૂબ સમજી વિચારીને કર્યું હોય એમ આપણે કહી શકીએ.

તો કયમ માટે મૃત્યુથી મુક્ત થવા માટેનો આપણી પાસે બીજો વિકલ્પ છે. આપણે એવું કંઈ કરીએ કે ચેતનાનો જડ એવા શરીર સાથે સંયોગ જ ન થાય. જો આપણે આ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરી શકીએ તો શાશ્વત કાળ સુધી આપણે અનંત આનંદમાં રહી શકીએ કારણકે અસ્તિત્વગત પ્રસન્નતા ચૈતન્યનો સ્વભાવ છે.

સંસારના લગભગ બધા ધર્મોએ આ અવસ્થાની વાત કરી છે અને તે સિદ્ધ કરવા માટેના માર્ગો બતાવ્યા છે. અલબત બધા ધર્મોએ આ અવસ્થાને પોત-પોતાની રીતે ઓળખાવી છે. કોઈએ તેને બ્રહ્મ કહ્યું છે તો કોઈએ તેને પરમાત્મ પ્રાપ્તિ કહી છે તો વળી કોઈએ તેનો પરિનિર્વાણ તરીકે પરિચય આપ્યો છે. ભલે શબ્દોમાં ભેદ હોય પણ વાત લગભગ એકની એક જ છે. વળી દરેક ધર્મના પ્રણેતાએ આ પરમાત્મદશા પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ પોત પોતાની રીતે બતાવ્યો છે અને તેને લીધે વિધ વિધ સંપ્રદાયો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે.

અહીં કોઈને પ્રશ્ન થાય કે અનંતગુણો અને ક્ષમતા ધરાવતો જીવાત્મા જડ એવા શરીરનો સંયોગ શા માટે કરે છે ? તેના ઉત્તરમાં વિધ વિધ ધર્મોએ પોતાની સમજણ પ્રમાણે કારણો દર્શાવ્યાં છે. કોઈ તેને અવિદ્યા કહે છે, તો કોઈ કર્મનું કારણ આપે છે. કેટલાકના મતે કષાય જ તેનું મૂળ કારણ છે. તો સર્વસમર્થ પરમાત્માના અસ્તિત્વને સ્વીકારનારા આ બાબત ઝાઝી ઝંઝટમાં પડવાને બદલે એટલું જ કહે છે કે જેવી ઇશ્વરની ઇચ્છા, કેટલાક તેને લીલા કહીને વિરમે છે. તો કોઈએ કહ્યું કે ઇશ્વરને એકમાંથી બહુ થવાની ઇચ્છા થઈ. આપણે તો પરમાત્માની આજ્ઞાા પ્રમાણે રહેવાનું અને તેને ગમે તે કરતા રહેવાનું.

વાતનો  સાર એટલો છે કે સંસારમાં જડ અને ચેતનનું સહઅસ્તિત્વ છે. ચેતનાના સહયોગ વિના દેહ જીવંત રહી શક્તો નથી અને શરીરના અસ્તિત્વ વિના ચેતનાનો આવિર્ભાવ થઈ શકતો નથી. આ સંજોગોમાં આપણે જે કંઈ કરવાનું છે તે એ કે જડ અને ચેતન ભલે સાથે પડયા રહે પણ તેમનો પરસ્પર સંયોગ થાય જ નહિ જેથી બંને પોત- પોતાના સ્વભાવમાં વર્તીને રહે. ટૂંકમાં જીવ અને જડ- યુદગલના સંયોગથી સંસાર છે અને તેમના કાયમ માટેના વિયોગથી જીવનો મોક્ષ છે.

Post Comments