Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

વર્લ્ડ સિનેમા લલિત ખંભાયતા : ધ મર્ચન્ટ ઑફ વેનિસ : ચમડી ઉતાર લેંગે!

શેક્સપિયરનું નાટક 'ધ મર્ચન્ટ ઑફ વેનિસ' અજાણ્યું નથી. તેના પરથી બનેલી આ પ્રથમ ફિલ્મ છે. સવા ચારસો વર્ષ પહેલાં લખાયેલુ નાટક દમદાર છે, એટલે તેના પરથી ફિલ્મ-નાટક-સિરિયલ બનતાં રહે એમાં કોઈ નવાઈ નથી.

ઈટાલિનું જગવિખ્યાત શહેર વેનિસ અને ૧૬મી સદીના તેના રીત-રિવાજો. એ વખતે શહેરમાં મુખ્યત્વે ખિસ્ત્રી અને યહુદી એમ બે પ્રજાની વસતી હતી. યહુદીઓને ઉતરતા માનવામાં આવતા હતા. શહેરના કોટ વિસ્તારમાં યહુદીઓ રહેવાનું, રાત પડે દરવાજે તાળાં દેવાઈ જાય પછી કોઈ બહાર ન નીકળે. બહાર ખિસ્ત્રી સૈનિકો પહેરો ભરતા હોય.

યહુદીઓને સંપત્તિ રાખવાનો હક્ક ન હતો. માટે યહુદીઓએ ધીર-ધારનો ધંધો કરતાં હતા. આમ તો વ્યાજ-વટાવની કામગીરી પણ આ શહેરમાં ગેરકાયદેસર હતી. પરંતુ પૈસા તો સૌ કોઈને જોઈએ.. એટલે યહુદીઓના આ બિઝનેસ સામે ખાસ કોઈ વાંધો ઉઠાવતા ન હતાં. ખિસ્ત્રી-યહુદી વચ્ચેનો ભેદભાવ આખા શહેરમાં સ્પષ્ટ તરી આવતો હતો.

વેનિસમાં એ વખતે એન્ટોનિયો નામનો વેપારી રહેતો હતો. ઘણા દેશોમાં તેના જહાજો આવ-જા કરતાં હતા. એન્ટોનિયોનો એક મિત્ર હતો બસાનિઓ. લાંબા વાળ રાખતો બસાનિઓ ખાસ કંઈ કામ કરતો નહીં, તેની ખિસ્સા-ખર્ચી ખાસ મિત્ર એન્ટોનિયાના જોરે ચાલ્યાં કરતી હતી.

પણ ક્યારેક તો પોતાના પગ પર ઉભવું પડે ને? પગભર થવાને બદલે બસાનિઓએ બીજા બે પગ શોધી કાઢ્યા હતા, જેના આધારે આખું જીવન નીકળી શકે એમ હતું. એ પગ એક સુંદરીના હતા, નામ એનું પોર્શા. ધનાઢ્ય પોર્શા સાથે લગ્ન થઈ જાય તેની પેરવી બસાનિઓએ શરૃ કરી હતી.

પોર્શા સુધી પહોંચતા પહેલા બસાનિઓએ થોડા માલેતુજાર દેખાવું પડે. એ કામ માત્ર એન્ટોનિયોના પૈસાથી જ થઈ શકે. ૩ હજાર સોનામહોરની જરૃર હતી. એન્ટોનિયો હંમેશાની જેમ પૈસા આપવા તૈયાર હતો, પણ એક ગરબડ હતી. તેનું બધુ રોકાણ દરિયામાં એટલે કે સફરે ગયેલા જહાજોમાં હતુ. વેપાર કરીને જહાજો પરત આવે પછી ૩ શું, ૩૦ હજાર સોનામહોરનો ઢગલો કરી શકે. રાહ જુએ એટલી વારમાં પોર્શાને બીજો કોઈ વર મળી જાય તો? બસાનિઓએ જે કરવું પડે એ ઝડપથી કરવું પડે.

પોર્શાના પિતા ઘણી સંપત્તિ છોડીને મૃત્યુ પામ્યા હતા. એ સંપત્તિ માટે ઘણા યુવાનો પોર્શા સાથે લગ્ન કરવા આવે એ સ્વાભાવિક હતું. પણ યોગ્ય વર મળી શકે એટલા માટે પોર્શાના પિતાએ શરત રાખી હતી. ઘરમાં ૩ નાનકડાં પટારા જેવી પેટી રાખવામાં આવી હતી. એક પેટીમાં પોર્શાનું ચિત્ર હતું. જે કોઈ પણ મુરતિયો પોતાની બુદ્ધિ વડે પહેલા પ્રયાસમાં જ એ ચિત્રવાળી પેટી પસંદ કરી બતાવે, તેનું નસિબ પણ ખુલી જાય. એ પોર્શા સાથે લગ્ન કરે અને બધી સંપત્તિનો માલીક બની શકે. ઘણા રાજા-મહારાજા આવીને પણ સાચી પેટી ઓળખવામાં સફળ થયા ન હતા. હવે બસાનિઓ પોતાનું નસિબ  અજમાવવા માંગતો હતો.

પોર્શા સુધી પહોંચવા માટે ૩ હજાર સોનામહોર ક્યાંથી મેળવવી? બસાનિઓએ શહેરમાંથી એક ફાઈનાન્સર શોધી કાઢ્યો. શાયલૉક નામનો એ યહુદી વેપારી હતો. સ્વભાવનો થોડો ભેજાગેપ હતો, પણ તેની પાસે પૈસા હતા. અગાઉ ખિસ્ત્રી એન્ટોનિયોએ ઘણી વખત યહુદી હોવાને કારણે શાયલૉકનું અપમાન કર્યું હતુ. હવે એ શાયલૉક પાસે જ તેણે ખાતરી આપવાની હતી કે ૩ મહિનામાં ૩ હજાર સોનામહોર પોતે બસાનિયો વતી પરત કરશે.

શાયલૉકે પોતાના ઘરે એન્ટોનિયો-બસાનિયોને બોલાવ્યા, પૈસા આપવા તૈયારી બતાવી. સાથે સાથે કહ્યું કે હું કોઈ વ્યાજ લેવાનો નથી. પણ જો ૩ મહિનામાં પૈસા પરત નહીં મળે તો હું ૧ પાઉન્ટ જેટલા વજનનું માંસ એન્ટોનિયોના શરીરમાંથી કાપી લઈશ! આવી શરત હોય! આવી શરત છે, એટલે જ તો કથા રસપ્રદ બની છે. બસાનિયોએ ના પાડી, પણ એન્ટોનિયોએ હા પાડી. કેમ કે તેને ખબર હતી કે ટૂંકમાં બધા જહાજો પરત આવશે, સંપત્તિનો ઢગલો થશે. ચૂકવણી કરવામાં કોઈ વાંધો આવે એમ નથી. વળી એન્ટોનિયોને પોતાના વેપારનો અહંકાર પણ હતો.

ફાઈનલી લેવડ-દેવડ થઈ, બોન્ડ પર સહી થઈ, સોનામહોર મળી ગઈ, એ લઈને બસાનિયો અને તેનો બીજો મિત્ર ગ્રાટિનો બન્ને ઉપડયા પોર્શા પાસે. સદ્ભાગ્યે બસાનિઓએ સાચી પેટી ઓળખી લીધી, પોર્શાને પણ એ ગમ્યો, લગ્ન કરી લીધા. પોર્શાની એક બહેનપણીએ પણ ગ્રાનિટો સાથે ગાંઠ બાંધી લીધી. બધું બરાબર પાર પડયું, હવે પરત વેનિસ પહોંચવાનું હતુ ૩ મહિના પુરાં થાય એ પહેલા.

વેનિસમાં એવી ખબર ફેલાઈ કે દરિયાઈ તોફાનમાં એન્ટોનિયોના બધા જહાજો ડૂબી ગયા છે, નાવિકો માર્યા ગયા છે. એ જહાજોમાં જ બસાનિઓ પણ હતો. વેનિસમાં પણ તોફાન અને વરસાદ પડી રહ્યો હતો. બધાએ વાત સાચી માની લીધી. એ દરમિયાન શાયલૉકની પોતાની દીકરી જેસિકા ઘરમાંથી કંટાળી એક યુવાન સાથે ભાગી ગઈ હતી. સાથે કેટલીક સંપત્તિ લેતી ગઈ હતી.

એટલું ઓછુ હોય એમ જેસિકાએ ખિસ્ત્રી ધર્મ અપનાવી લીધો હતો. શાયલૉકના જીવનમાં દુ:ખ આવી પડયું. પણ થોડા દિવસ પછી ૩ મહિના પુરાં થઈ ગયા. નિયમ પ્રમાણે હવે એન્ટોનિયોએ પોતાના શરીરમાંથી એક પાઉન્ટ જેટલો હિસ્સો શાયલૉકને કાપવા દેવાનો હતો, કેમ કે જહાજો પરત આવ્યા ન હતા અને બસાનિયો પણ દેખાયો ન હતો. દુ:ખી થયેલો શાયલૉક એ ઘટનાક્રમથી રાજી થયો.

મામલો કોર્ટમાં પહોંચ્યો. ત્યાં સુધીમાં સદ્ભાગ્યે બસાનિયો પરત વેનિસ પહોંચી ગયો હતો. પણ એ એક દિવસ મોડો પડયો હતો. કાયદા પ્રમાણે તો શાયલૉકને કોઈ રોકી શકે એમ ન હતું. બધાએ શાયલૉકને સમજાવ્યો પણ ખરાં કે શરીરમાંથી અંગ કાપવાની જીદ્દ કરવાનો કોઈ મતલબ નથી. જો શાયલૉક આજે સોનામહોર સ્વીકારે તો એ ૩ હજારને બદલે ૬ હજાર પણ ચૂકવવા તૈયાર છે એવી બસાનિઓએ ઑફર કરી.

શાયલૉકે બધી વાત નકારી દીધી. એ એન્ટોનિયો જેવા ધનપતિઓનું ગુમાન ઉતારવા માંગતો હતો. માટે કોર્ટમાં તેણે પોતાનું ચાકુ તૈયાર કર્યું. હાજર રહેલા સૌ કોઈમાં સોંપો પડી ગયો. શાયલૉક ગમે તેમ કરીને ચમડી ઉતારવા માંગતો હતો.. કેમ કે અગાઉ જ્યારે તેનું અપમાન થતું ત્યારે તેને પણ ચમડી ઉતરતી હોય એવુ લાગતું હતું.

એન્ટોનિયોને ખુરશી સાથે બાંધી દેવાયો, કોટ કાઢી નખાયો, મોઢે ડૂચો મારી દેવાયો.. હવે શાયલૉક ચાકુ તેના શરીરમાં ઉતારી માંસ કાપે એટલી જ વાર હતી. ત્યાં કોર્ટમાં બે અજાણ્યા યુવાનોની એન્ટ્રી થઈ. કાયદાના જાણકાર યુવાને બૉન્ડ વાંચીને કહ્યું કે શાયલૉકને માંસ કાપવાનો અધિકાર છે. પણ વેનિસના કાયદા પ્રમાણે માંસ કાપતી વખતે લોહીનું ટીપું પડવું ન જોઈએ. કોઈ યહુદી કોઈ ખિસ્ત્રીનું લોહી વહાવી શકે નહીં એવો પણ કાયદો હતો! જો લોહી પડે તો શાયલૉકની સંપત્તિ, સરકાર જપ્ત કરી લે!

કોર્ટમાં જોશભેર પોતાની દલીલ કરતો અને પોતાના હક્ક માટે અણનમ રહેલો શાયલૉક એ સાથે જ પિગળવા લાગ્યો. એ પછી તેણે મળે એટલી હજાર સોના મહોર લઈ લેવાની તૈયારી દર્શાવી. પરંતુ હવે મોડું થઈ ચૂક્યુ હતુ. કેમ કે કાયદો તો એવો પણ હતો કે જો કોઈ વ્યક્તિ બીજાનો જીવ લેવાનો પ્રયાસ કરે તો તેનીય અડધી સંપત્તિ જપ્ત થાય. વધુમાં કોર્ટની ઈચ્છા થાય તો તેને જીવતદાન આપે.

માટે થોડી વાર પહેલા જે જીવતદાન આપવાનો અધિકાર શાયલૉક પાસે હતો, એ અધિકાર હવે કોર્ટને મળી ગયો. જીવતદાનની ડિમાન્ડ શાયલૉકે કરવી પડી. તેને માફી મળી, પરંતુ સંપત્તિ જપ્ત થઈ ગઈ અને તેને જેનાથી સૌથી વધુ નફરત હતો એ ખિસ્ત્રી ધર્મ તેણે અંગિકાર કરવો પડયો. શાયલૉક સિવાય સૌ કોઈ માટે સારાંવાનાં થયા અને વાત ત્યાં પૂરી થઈ. કોર્ટમાં આવનારા બે યુવાનો હકીકતે પોર્શા અને તેની બહેનપણી હતી, જે પુરુષ વેશ ધરીને બસાનિઓની મદદે આવી હતી. વેશપલટો કરવો પડયો કેમ કે એ વખતની કોર્ટમાં મહિલાઓને નો-એન્ટ્રી હતી.

શેક્સપિયરના બહુ લોકપ્રિય રોમેન્ટિક-કોમેડી એવા આ નાટક પરથી હોલિવૂડમાં બનેલી આ પહેલી ફિલ્મ છે. ભારતમાં જન્મેલા ડિરેક્ટર માઈકલ રેડફોર્ડે સાહિત્યિક કૃતિઓ પરથી ફિલ્મો બનાવવામાં હથોટી મેળવી છે. એ સમયના વેનિસના કાયદા પ્રમાણે ફિલ્મમાં સ્ત્રીઓ બતાવી છે, જે આજે બેશક વલ્ગારિટી ગણાય.  

ડિરેક્ટર માઈકલ રેડફોર્ડ
લંબાઈ    ૧૩૮  મિનિટ
રિલિઝ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૪
કલાકારો : અલ પચીનો, જેરોમી ઈરોન્સ, જોસેફ ફિનેસ, લીન કોલિન્સ

Post Comments