Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

અર્થકારણના આટાપાટા - ધવલ મહેતા

દેશમાં ખેતીવાડી ક્ષેત્રનો મોટા ભાગનો હિસ્સો અનવાયેબલ

વિશ્વમાં નવી રોજગારી ગામડાઓમાં નહીં પણ શહેરો અને નાના નગરોમાં ઉદ્ભવશે

- વધી રહેલી વસતીને જોતાં જગતના લોકોનો જીવન નિભાવ કેવી રીતે થઈ શકશે ?

જગતની વસતીનું ડાયનેમિક્સ :
ભારતમાં ગ્રામરાજ્ય દ્વારા રામરાજ્યના કાલ્પનિક આદર્શોને ભૂલી જજો. જગતની વસતીનું સતત મોનિટરિંગ કરવા વર્લ્ડોમીટર દર મિનિટે જગતની વસતીની માપણી કરે છે. એપ્રિલ ૨૪, ૨૦૧૭ના ૧૬.૨૧ કલાકે (યુનિવર્સલ ટાઇમ સ્કેલ) જગતની વસતી બરાબર ૭૫૦ કરોડ પર પહોંચી. યુનાઇટેડ નેશન્સના અંદાજ પ્રમાણે ઇ.સ. ૨૧૦૦માં જગતની વસતી ૧૧૨૦ કરોડ પર પહોંચી જશે અત્યારે જગતની વસતી ૧.૧૮ ટકાના (ચક્રવૃદ્ધિ) દરે વધે છે જે વૃદ્ધિદર ઇ.સ. ૨૧૦૦માં (૮૩ વર્ષ પછી) માત્ર .૧૩ ટકા (એક ટકાનો લગભગ આઠમો ભાગ) થઈ જશે. જગતની વસતી ૭૦૦ કરોડ પર ૩૧મી ઓક્ટોબર ૨૦૧૧માં પહોંચી ગઈ હતી તે પછીના લગભગ સાડા છ વર્ષમાં ઉપર જણાવ્યા મુજબ જગતની વસતી ૨૪ એપ્રિલ, ૨૦૧૭ના રોજ સાડા સાતસો કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે.

વર્લ્ડો મીટર પ્રમાણે ઇ.સ. ૨૦૧૫માં ભારતની વસતી ૧૩૧.૧ કરોડ, ચીનની ૧૩૭.૬ કરોડ, અમેરિકાની ૩૨.૨ કરોડ અને પાકિસ્તાનની ૧૮.૯ કરોડ હતી રશિયા જગતમાં એક સત્તાશાળી રાજ છે અને અમેરિકાને પણ 'ચેકમેટ' કરે છે. રશિયાની વસતી ૨૦૧૫માં માત્ર ૧૪.૩ કરોડ હતી અને ૧૫ વર્ષ પહેલા તેનાથી કાંઈક વધારે ૧૪.૬ કરોડ હતી. જગતમાં તમામ સમૃદ્ધ દેશોની વસ્તી થોડી થોડી વધે છે પરંતુ રશિયાની છેલ્લા ૧૫ વર્ષમાં તેની વસતી ઘટી ગઈ હતી અને ઇ.સ. ૨૦૩૦માં તે ફરીથી ઘટીને માત્ર ૧૩.૯ કરોડ થઈ જશે. ઇ.સ. ૧૯૨૭માં જગતની વસતી માત્ર ૧૨૩ કરોડ હતી તે જાણીને એમ થાય છે કે જગતની વસ્તી જે ૧૯૨૭થી ૨૦૧૭ દરમિયાન માત્ર ૯૦ વર્ષના ગાળામાં ૧૨૩ કરોડથી વધીને ૭૫૦ કરોડ થઈ ગઈ તેથી જગતના લોકોનો જીવન નિભાવ કેવી રીતે થઈ શકશે ?

આ ભય દૂર કરવાનું કામ આધુનિક ટેકનોલોજીએ કર્યું છે. અહીં એ યાદ રહે કે જગતમા જે પાંચ ભૂખંડો (યુરોપ, એશિયા, આફ્રિકા, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યુઝીલેન્ડ) ગણાય છે તેમાં માત્ર એશિયામાં જ જગતનો સૌથી મોટો વસ્તી વધારો થાય છે. બીજા ખંડોમાં વસતી વધારો ઓછો થાય છે. ભારતમાં જેમ મૃત્યુદર ઓછો થશે તેમ તેમ જન્મદર ઓછો થતો જશે.

આ મૃત્યુદર વધારે હોય - જે ભારતના ભૂતકાળમાં હતો તો દંપતી વધુ સંતાનોને જન્મ આપે છે જેથી તેમાંના એક કે બે બચી જાય વસતી વધારો ઓછો કરવાની સૌથી મોટી ચાવી સ્ત્રી શિક્ષણ અને સ્ત્રીઓની આર્થિક સ્વનિર્ભરતા છે અને સ્ત્રીઓના પોતાના શરીર પરના અધિકારનું 'સેલ્ફ એર્સશન' છે. આપણી તમામ ગરીબી માટે વિદેશીઓને એકમાત્ર કારણ ગણતા લોકો સબ્જેક્ટિવ માનસિકતા ગણી શકાય. સંઘ અતિ રાષ્ટ્રવાદને લીધે તેવી માન્યતા ધરાવે છે.

જગતમાં ખેતીવાડીનું સ્ટેટીસ્ટીક્સ :
ઇ.સ. ૧૯૬૦માં સમગ્ર જગતની ગ્રામ્ય વસતી (રૃરલ પોપ્યુલેશન) કુલ વસતીના ૬૫.૯ ટકા હતી. ૧૯૩૦માં તે ઘટીને ૬૩.૫ ટકા થઈ ગઈ, ૧૯૮૦માં ૬૦.૭ ટકા, ૧૯૯૦માં ૫૭.૧ ટકા, ૨૦૦૦માં જગતની ગ્રામ્ય વસ્તી ૫૩.૫ ટકા થઈ ગઈ. જગતના સમગ્ર ઇતિહાસમાં એક સીમાચિન્હરૃપ બનાવ ૨૦૦૭ના બુધવાર ૨૩ મેના રોજ બન્યો જે દિવસે જગતમાં ગ્રામ્ય વસ્તી કરતા નગર અને શહેરો (ટાઉન્સ એન્ડ સીટીઝ)ની વસતી ૫૦ ટકાથી વધી ગઈ. જગત શહેરી થઈ ગયું દર વર્ષે જગતની શહેરી વસતીની ટકાવારી ઘટતી જાય છે. જગત ૨૦૧૫માં તેના ગામડાની વસતી માત્ર ૪૬ ટકા છે અને શહેરી વસતી ૫૪ ટકા છે.

માનવ જગતના ઇતિહાસમાં એક આ મોટું પરિવર્તન છે અંગ્રેજીમાં આને ડેમોગ્રાફીક માઇલ સ્ટોન કહે છે. આમાં જગતની વસ્તીનું શહેરોમાં સ્થળાંતર મોટે ભાગે ઇ.સ. ૧૯૦૦થી ૨૦૦૦ના સો વર્ષમાં થયું છે. ઇ.સ. ૧૯૦૦માં જગતના માત્ર ૧૩ ટકા (તે વખતની વસતીના ૨૨ કરોડ લોક) નગરોમાં તથા શહેરોમાં રહેતા હતા. ૧૯૫૦માં તે વખતની વસતીના ૨૯ ટકા થઈ ગયા. ઇ.સ. ૨૦૦૫માં જગતની નગરો અને શહેરોની વસતી જગતની કુલ વસતીના ૪૯ ટકા (૩૨૦ કરોડ) થઈ ગયા અને આપણે ઉપર જોયું તેમ ૨૦૦૭ના ૨૩મી મેના રોજ ૫૦ ટકાને પાર કરી ગઈ.

ઇ.સ. ૨૦૫૦માં તે વખતની વસતીના બે તૃતિયાંશ લોકો (૬૬થી ૬૭ ટકા) જગતના શહેરોમાં નગરોમાં વસવાટ કરતા હશે... આનો અર્થ એ પણ થયો કે જગતમાં નવી રોજગારી તેના ગામડાઓમાં નહીં પણ તેના નગરો અને શહેરોમાં થશે. આ બાબત જગતના સમૃદ્ધ દેશોમાં રોજબરોજની ઘટના થઈ ગઈ છે. ઇ.સ. ૧૯૬૦માં તેના કુલ કામ કરનારાઓમાં ગામડામા ૪.૩ ટકા લોકો કામ કરતા હતા તે ૨૦૧૬માં ૧.૬ ટકા થઈ ગયા છે. ગાડામાં મોટે ભાગે ખેડૂતો તથા ખેતર પરના મજૂરો કામ કરતા હોય છે તેથી અમેરિકામાં ખેતીવાડી અને પશુપાલન કરનારા તેની વસતીના માત્ર ૧.૬ ટકા લોકો છે. બ્રિટનમાં ૧૯૬૯માં ૩.૩૫ ટકા ખેતીવાડી અને પશુપાલન ક્ષેત્રે કામ કરતા હતા તે ૨૦૧૫માં ૧.૧૩ ટકા થઈ ગયા. ચીનમાં ૧૯૭૬માં જ્યારે ત્યાં નવી ઉદાર નીતિ જાહેર થઈ ત્યારે ખેતીક્ષેત્રે ૭૦.૫૩ ટકા લોકો કામ કરતા હતા. ૨૦૧૫માં તે ઘટીને ૨૯.૫ ટકા થઈ ગયા.

ભારતમાં ખેતી ક્ષેત્રે ૨૦૦૫માં તેની વસતીના ૫૬ ટકા ખેતી ક્ષેત્રે કામ કરતા હતા જેમાંથી આ ઘટીને આ આંકડો ૪૯ ટકા પર પહોંચ્યો છે. હાલની સરકાર દર વર્ષે એક કરોડ નવી નોકરીઓ ઊભી કરવા માંગે છે. તેમાંથી બહુ ઓછી નવી રોજગારી ખેતી ક્ષેત્રે ઊભી થશે. કારણ કે ભારતનું ખેતીવાડી અને પશુપાલન ક્ષેત્ર ઓવરક્રાઉડેડ થઈ ગયું છે. આથી ગામડામાં નવી નોકરીઓ ઊભી કરવા ખેતી ક્ષેત્ર પર નહીં પણ એગ્રો પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્રે નવી નવી મેન્યુફેક્ચરીંગ સવલતો ઉભી કરવી પડશે.

પ્રોસેસ્ડ ફૂડમાં જામ, જેલી, બિસ્કીટ્સ, સુપ, નાસ્તાના પડીકા, કેચઅપ, નુડલ્સ, મરી મસાલા વગેરેનું પ્રચંડ મોટું માર્કેટ ઉભરતા નગરો અને શહેરો માટે ઊભું થયું છે. ભારતના ગામડા અને શહેરોમાં તૈયાર નાસ્તાના હારબંધ પેકેટો કરિયાણાની દુકાનોમાં અને દુકાનોની બહાર લટકેલા જોવા મળે છે. અત્યારે તેમાં પેપ્સી, આઇટીસી જેવી વિદેશી કંપનીઓ પણ તેમાં પડી છે તેમને આપણે હરિફાઈમાં પરાસ્ત કરી શકીએ તેમ છે. તેવી જ રીતે ગામડામાં કે તેની સરહદે આવા એગ્રો પ્રોસેસીંગ સેન્ટર્સ ઉભા કરવા વાપરી શકાય. અર્થશાસ્ત્ર એમ કહે છે કે મૂડીનો ઉપયોગ ઓપ્ટીમમ રીસોર્સ એલોકેશન માટે થવો જોઈએ.

ખેતીવાડી ક્ષેત્રનો મોટો ભાગ અનવાયેબલ :
ભારતમાં અત્યારે ઋણ માફીની પરંપરા શરૃ થઈ છે તેનાથી ભારતીય ખેતીને જરા પણ ફાયદો થવાનો નથી. નવી નોકરીઓ ઉભી થવાની નથી ખેતીની ઉત્પાદકતા વધવાની નથી. આપણી ખેતીવાડી ફરિયાદો ઠેરના ઠેર ત્યાં જ રહેવાની છે. ખેડૂતો તથા ખેતમજૂરોની આવક નીચી છે જેથી તેમને ખેતીના વ્યવસાયથી ઉદ્યોગોના વ્યવસાયો તરફ લઈ જવા પડશે. ચીને એમ જ કર્યું છે. જેથી ચીનની રાષ્ટ્રીય આવકભારતની ૨ ટ્રીલીયન ડોલર્સની આવકથી પાંચ ગણી વધીને ૧૦ ટ્રીલીયન ડોલર્સ થઈ ગઈ છે અને આ વધેલી આવકનો ઉપયોગ તે મોટી મોટી રેલ્વેઝ અને જંગી મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય રસ્તા બાંધવા કરવાનું છે. વિકાસને વિનાશ માનનારાઓને એ ખબર નથી કે ચીનના વધેલા વૃદ્ધિદરના કારણે જ તે જગતમાં રેલ્વેઝ અને રોડ્ઝના બાંધકામમાં નંબર ૧ પર પહોંચી ગયું છે. તેણે લ્હાસાથી રેલ્વેઝ બાંધી તેથી જગતના સમૃદ્ધ દેશો પણ અચંબામાં પડી ગયા છે. ચીને તેની કોર કોમ્પીટન્સ મેન્યુફેક્ચરીંગ અને રેલ્વે- રોડ્ઝની કુશળતામાં વિકસાવી છે.

ભારતમાં ખેતી ક્ષેત્રે જે હિંસક અને અહિંસક આંદોલનો ચાલી રહ્યા છે તેમાં ખેતીપ્રધાન યુગનું લક્ષણ છે. ભારતમાં ખેતીવાડી અને પશુપાલનના ક્ષેત્રમાં માત્ર પાંચ કે દસ ટકા લોકો રોકાયેલા હોત તો આમ ન થાત જેમ હંમેશા બન્યું છે તેમ ભારતના વિકાસના ફળો માત્ર ઉપલો વર્ગ પડાવી લે છે તેવું ખેતીમાં પણ બન્યું છે. ખેતીમાં તેની ઉપજનો મોટો ભાગ વચેટિયા દલાલો અને ખેડૂતોને ખાનગી વ્યાજ આપનારા શાહુકારો પડાવી લે છે. તેઓના વ્યાજનો દર ૨૦થી ૩૦ ટકા હોય છે આને આપણે અંગ્રેજીમાં extortion કહીએ છીએ તેની કડી સજા થવી જોઈએ.

ભારતનો ખેડૂત થતા ખેતમજૂર સતત દેવામાં રહે છે તેનું કારણ માત્ર આર્થિક નથી પરંતુ ખેડૂતો તથા ખેતમજૂરોનું જ્ઞાાતિની બાબતમાં અત્યંત રૃઢિચુસ્ત વલણ છે જેથી તેમને લગ્ન, મૃત્યુ, વિવાહ વગેરેમાં મરણતોલ ખર્ચો કરવો પડે છે. ખેડૂતોનો પ્રશ્ન ભલે આર્થિક લાગે પણ તે સોશિયોલોજીકલ પણ છે. ભારતમાં ૮૦ ટકા ખેડૂતો અનવાયેબલ એટલે કે ખેતીના ક્ષેત્રમાં ટકી શકે નહીં તેવો છે. ઉત્તમ ખેતી, મધ્યમ વેપાર અને કનિષ્ઠ નોકરીનું સૂત્ર હવે સ્ટોરેજમાં રાખવાનો વખત આવી ગયો છે.

ભારતના હાર્ડકોર પર્યાવરણવાદીઓ જે ઉદ્યોગોને કે જાહેર ઉપયોગ માટે કોઈ પણ કારણે ખેડૂતોની જમીન વેચાતી લઈ ના શકાય તેવો હઠાગ્રહ સેવે છે તેઓ ભારતને ગરીબ રાખવામાં કારણભૂત બની શકે છે. માઇનીંગ કોઈ પણ હિસાબે થવું જ ના જોઈએ તે મુદ્દો ના ચાલે. પર્યાવરણ ફ્રેન્ડલી માઇનિંગનો વિરોધ કરી જ ન શકાય. સર્વોદયવાદીઓ પણ કેટલીકવાર આ બાબતમાં ઝનૂની બની જાય છે.

Post Comments