øþsht;lt DzJigt

mk; «tKlt: ylu «Ktbe mk«’tg

su mbgu øþsht;btk JKo ylu ¿ttr;Cu’tu mßsz n;t ylu rnk’w ylu BþÂMjb ftubtu Jåau JiblMg «J;oðþk nðþk ;u mbgu «ub, m’tath ylu mJo"bombCtJle CtJlt «dxtJlth òbldhlt mk; «tKlt: (1619-1695) n;t. ;uytu c{tñK ln´ vK jtuntKt ¿ttr;lt n;t. ;u mbgu jtuntKtytu htsfthK ylu j~fhbtk n;t ylu jztgf beòs "htJ;t n;t. «tKlt:lt rv;t fuNJjtj yfch ylu sntkdehlt mbgbtk òbldhlt ’eJtl n;t ylu «tKlt:Lþk Bˤ ltb rbrnhhts (bnuhts) nðþk. bnuhts vK òbldh htßglt ’eJtl n;t. ;uytu ~ËhJeh n;t, vK «Ktbe mk«’tglt M:tvf ’uJak÷Slt mkvfobtk ytÔgt ct’ ;ubKu «tKlt: ltb "thK fhelu yt mk«’tg yuJe ;tu Cthu "dN:e «dxtÔgtu fu ;u ;ublt mbgbtk vK øþsht; Wvhtk; rnk’lt ceò «’uNtubtk VujtR dgtu, ylu ytsu ;tu ;u fåA, mtiht»x[, Fuzt SÕjt ylu Mþh; SÕjt Wvhtk; htsM:tl, W•th «’uN, ytuheMmt, ckdt¤, ytmtb ylu Auf luvt¤ Mþ"e Vujtgtu Au. yt mk«’tg Ftm fhelu mbtslt faztgujt Jkae; jtuftubtk DKtu jtufr«g cLgtu Au. ;u ‘rlòlk’ mk«’tg¥ ;hefu vK òKe;tu Au. dtk"eSlt bt;t ÃË;¤ectE Bˤbtk «Ktbe mk«’tg vt¤;t n;t. ;ubtk rnk’w "bo ylu EMjtbltk W•tb ;ðJtu Au. øþsht;le mk; ylu MËVe vhkvhtlt vK ;ubtk:e ’Nol MvÐ he;u ’uFtg Au.

ytsu sule Ftm sYh Au ;uJt cnwðJJt’e ylu mb;tJt’e mbtsle lJhaltle ÷rÐyu «Ktbe mk«’tgltk BËÕgtu DKtk Wvgtude Au. dtk"eSltk jøl :gt ct’ bt;t ÃË;¤ectR ;ublu ylu lJJæþ fMðËhctlu «Ktbe mk«’tglt bkr’hbtk jR dgt n;t. dtk"eS Wvh Ji»KJ ylu sil "bo Wvhtk; «Ktbe mk«’tgle dtZe ymhtu n;e.

mk; «tKlt: ftuR yjdthe mk; lntu;t. ;uytu ymjbtk htsfthKe ;ubs btuxt dòlt ÔgJM:tvf n;t. ;u:e ;ubKu vtu;tltu mk«’tg VujtJJt òbldh:e C{bK NY fGþO ylu DtuDt, ’eJ, lJe ck’h, vtuhck’h, btkzJe, ÇËs, rmk"lt ldhdXêt, Mþh; Wvhtk; bthJtz ylu Auf bMf; ylu yhcM;tl Mþ"e vntukae dgt. ;u mbgu øþsht;e Juvtheytu rJ’uNtubtk Jm;t ntuJt:e «tKlt: ;ublt «ub ylu CtRathtle jtdKe «dxtJJt rJ’uNtubtk dgt n;t. ;ubKu fwhtl, MËVe vhkvht, ylu Ju’ ;:t Wvrl»t’ suJt rnk’w "bod{k:tu Jåau mbLJg fhelu jtuftulu Wv’uNtu ytÃgt n;t. ;ubKu ‘fwhtl¥ ylu ‘ÃþhtK¥lu yufYv cltÔgt n;t. J¤e ;uytu DKeJth vtu;tlu ‘rl»fjkf çþæ"¥ ;hefu ytu¤FtJ;t. yt Jt; ytsu sht bll fhJt suJe Au fthK fu c{tñKJt’e rnk’w "boøþYytuyu huNlj me¾âwjh ylu mb;tJt’e ctiæ" "boltu rnk’btk:e ftkxtu ftZe ltkÏgt ct’ ctiæ" "bolt msoltðbf ;•Jtulu MJefthe ylu yvltJelu ;ultu «ath òu ftuRyu rnk’btk Vhe yuf Jth fgtuo ntug ;tu ;u mk; «tKlt: n;t. vtA¤:e 1956btk ztu. ctctmtnuc ytkcuzfhu ’rj;tult mtbtrsf Lgtg ylu ytr:of rJftm btxu jtFtule mkÏgtbtk ’rj;tulu Cudt fhelu ‘lÔg çþÂæ"Mx¥ "bo yvltÔgtu n;tu. ytb çþæ" ylu ztu. ytkcuzfh Jåaule mtkf¤Yv «tKlt:lu dKe Nftg.

«tKlt: btuxt mk; ylu "bo mkM:tvf Fht, vK ;uytu WÆtbJt’e ylu jztgf mk; n;t. ;uLþk W•tb ÷Ðtk; ;ublt ytihkdÍuc mtbult mkD»ttuo Au. ytihkdÍuclt ÃËJos yfchu ‘MËÕn-E-Vqj¥ yuxju fu rJµNtkr;le CtJlt «dxtJe n;e ylu ;ulu arh;t:o fhJt ;uKu ;ultk ‘Ect’; Ftlt¥btk rnk’w, sil, sh:tuM;e ylu rF{M;e "bolt rJîtl «r;rlr"ytulu "boaato fhJt ctujtÔgt n;t. vK ytihkdÍuc åþM; MþÂLl n;tu. ;u yðgk; "btO" n;tu ylu "boJxt¤ «Ô\r•tbtk ylu bkr’htu ;tuzJtbtk EMjtbLþk dtihJ mbs;tu ;u:e «tKlt:u ytihkdÍucle fèh EMjtbvk:e ler;ytu mtbu jzJtlt ytNg:e ytslt bæg«’uNbtk ytJujt çþk’ujFkzlt htò Aºtmtj çþk’ujt (1642-1731) mrn; hsÃË; htòytulu Cudt fgto. J¤e ;ubKu v;egt¤t ylu yÕJh suJt htßgtubtk jtufr«g :gujt ‘m;ltbe vk:¥lt dhec Fuzq;tulu vK òu;gto. Aºtmtjlt rv;t akvfhtgu ytihkdÍuc mtbu c¤Jtu fgtuo n;tu, vK ;u rl»V¤ s;tk ytihkdÍucu ;ublu sujbtk ÃËgto n;t. òu fu ;ubKu Íuh FtRlu ytðbnðgt fhe n;e.

’eJtldehe, htsfthK ylu JneJxe;kºtltu yLþCJ "htJlth mk; «tKlt:lt Wv’uNtu:e hsÃË; Ntmftuyu "btO" ytihkdÍuc mtbu su c¤Jtytu fgto ;u «tKlt:Lþk ymje neh c;tJu Au. ;ublt rN»g bkz¤btk nòhtule mkÏgtbtk Bþmjbtltu ylu rnk’wytu n;t ylu mk; «tKlt: rnk’wðJ btxu ln´ vK fèhvk:e ct’Ntnle mtbu mkD»to fhJtlt ;ubs mb;tJt’e "bo «dxtJJtlt fthKtumh jzât n;t! Wvh ’NtoÔGþk Au ;u Bþsc «tKlt: mJo"bo mbCtJle WÆt; ylu Ôgtvf CtJltlu Jhujt mk; n;t. Aºtmtj çþk’ujtlu ;tu Mþ«rmæ" Er;ntmfth yth.me. bswb’thu ‘the champion of religious and political liberty' ;heufu ceh’tÔgt Au. ;uKu ytihkdÍuclu rNfM; ytvelu çþk’jFkz ylu bt¤Jtlu MJ;kºt cltÔgt n;t, ylu vLlt ltdhlu ;ule hts"tle ;hefu M:trv; fhe n;e. mk; «tKlt: ylu Aºtmtj çþk’ujtlt yt’Ntuo Jåau D½þk mtBg «J;uo Au. DKe ÷rÐyu ytihkdÍuc mtbuLþk ;ubLþk mkGþ¾; ytk’tujl ‘Fuzq; ytk’tujl¥ nðþk. ;ubtk dhectu mtbuj :gt n;t.

fltuslt MþrJÏgt; frJ ÇËFK mk; «tKlt:lt rN»g n;t. ’k;f:t Bþsc ÇËFK ytihkdÍucLþk ‘Ó’gvrhJ;ol¥ fhJt ytihkdÍuclu b¤Jt dgt, vK ct’Ntnu ;uLþk Ch’hcthbtk yvbtl fGþO. ;u:e ’untk;’kzle vhJt fgto Jdh frJ ÇËFKu ytihkdÍuclu leauLþk ftÔg vhFtJe ’eæþk &

‘‘;mce ju nt:bu Mþ «tÃ; fhu ck’devu, blbu fvx mtu svu nu òv fu<

ytdhbbu ytg ’tht, atufbu åþltg ’eltu,

btgtuo les ;t; Aºt Ael jeltu AÃvhu<

NtnMËsu Duh jtgtu y"b ’wJtR Vuhe,

ltN feltu fwxwkc ;btb, ;btb akve aÃvfu<

ÇËFl blk; Ak’e! b;e bk’ Cge nu,

ltimtu åËJt Ftgftu, cejtE cuXe ;vfu.¥¥

Cth; ylu øþsht;le yuf btuxe fblmece yu Au fu òu ftuR vK mk; fu "bo mk«’tg rnk’w, EMjtb ylu rF{M;e "btuobtk:e yufmbtl ;th;Bgtu ;thJelu ;u «dx fhJt òg Au ðgthu ònuhbtk ;tu ;ule ‘JtnJtn¥ :tg Au, vK vtu;vtu;tlt mk«’tgtubtk ytu;«tu; hnujt CjCjt rJîtltult bl ylu Ó’gbtk Aqvtgujt CtJtu JtM;Jbtk yuJtk ;tu Gþ¾;ÃËJof «dx :tg Au fu mb;tJt’e mk«’tgtu ylu ;ult yLþgtgeytu Auf ntkrmgtbtk "fujtR òg Au! øþsht;btk «Ktbe mk«’tglt yLþgtgeytu btuxe mkÏgtbtk ntuJt A;tk ytsu ;ubltu mtbtrsf ylu r¢gtftkzlu jd;tu (ritualistic) ’hßòu cnw Qkatu fu y:omCh dKt;tu l:e.

19bt miftlt ykr;b ’tgftytubtk Avtgujt BþkcR mhfthlt duÍurxghtubtk jÏGþk Au fu «Ktbe mk«’tgbtk fwhtl, Wvrl»t’tu, ÃþhtKtu ylu ctiæ" "bolt rmæ"tk;tultu mbLJg :gtu Au ylu yt ‘‘mbLJgJt’e mk«’tgbtk ©bSJe Bþmjbtltu Wvhtk; ftAegt, Dtkae, ’hS, btuae, JKfh, Fºte, åËzdh, fKce ylu Mþ:th suJt fthedhtu ylu Fuzq;tu mtbuj :gt Au.¥¥ ytb mk; «tKlt:u ‘fwhtl-ÃþhtK¥lu yuf dKelu mbtsbtk njfe dKt;e ¿ttr;ytu ;ubs ’rj;tulu ;ublt mk«’tgbtk Qkåþk M:tl ytvelu Cthu rnkb;CGþO ftb fGþO nðþk. ytJtk fthKtumh fuxjtkgu cesbtdeo, fcehvk:e ylu vehtKtvk:e yLþgtgeytu «Ktbe mk«’tgbtk vjxtgt n;t. òufu yðgthu btYk ftbajtW yLþbtl yu Au fu dtk"eSlt bt;t ÃË;¤ectR ;ublt rvguh vûtlt ÃËJoòule sub «Ktbe mk«’tglt n;t, vK jøl ct’ "ebu"ebu ;ubLþk ‘«Ktbev½þk¥ ytuAwk :ðþk dGþk nðþk fthK fu ;ublt vr; fhbak’ dtk"e åËM; Ji»KJ mk«’tglt n;t. lthtgK ’umtRyu dtk"eS Wvh jFujt bntl d{k: ‘bthwk SJl yu s bthe JtKe¥lt vnujt Fkzbtk:e f’ta yt ylwbtllu xuftu b¤e hnu Au. ;ublt Nç’tubtk &

‘‘dtk"eSltk bt;t ÃË;¤ectR Bˤ «Ktbe mk«’tglt n;t, su m;Tltbe fu «tKlt:e mk«’tg ;hefu vK ytu¤Ft;tu... dtk"efwxwkc Ji»KJ mk«’tgLþk nðþk ylu btuxt Ctdlt mÇgtu Ji»KJ ytathbgto’tytulu åþM;vKu vt¤;t... yt («Ktbe) yuf yuJtu mbtJoNf mk«’tg Au, su rnk’w "bo ylu EMjtb cklultk W•tb ;ðJtulu yuf fhJt «gí fhu Au. dtk"eS fnu;t fu DKe Jth ;tu «Ktbe mk«’tglt jtuftulu fuxjtf YrZåþM;tu ‘«åALl BþÂMjb¥ vK fnu;t... «tKlt:u BËr;oÃËòltu vK rl»tu" fhujtu. yublt vLltlt bkr’hbtk 1764le mtjbtk sltht yuf ’Nolt:eoyu ltukæGþk Au fu yubtk yuf ltlfze v:the vh yuf vtDze BËfuje òuRyu. yulu «tKlt:le dt’e fnu;t. yu Ftxjtle cklu ctsw yuf rxvtR n;e. yubtk:e yuf vh fwhtlle lfj n;e ylu ceS vh ÃþhtKle. cklu ctsw rJîtltu muJtbtk ntsh n;t su rs¿ttMþytulu ;ublt «§tult gtuøg sJtc ytv;t. c"t sJtc Eµhle yuf;t MËaJltht n;t.¥¥

yuf ceswk ÷Ðtk; òuRyu. rhazo yuxlchtule rJµ«rmæ" rVÕb ‘dtk"e¥btk dtk"eS fnu Au & ‘‘rnk’w "bole yuf NtFt «Ktbe vk: Au. bthe bt mt:u ltle Wkbhbtk «Ktbe bkr’hbtk bthu sJtLþk :ðþk nðþk. ;u bkr’hlt ÃËòhe yuf btuxtu d{k: Jtka;t n;t. ;ubtk fwhtl ylu ÃþhtKle Jt;tu ytJ;e n;e. Dzefbtk mkMf];, Dzefbtk yhcebtk JtkaJtbtk ytJðþk nðþk. cLlultu mbLJg :;tu ntug ;ub jtdðþk nðþk.¥¥ lthtgK ’umtRyu yuxlchtule rVÕbltu WÕjuF l:e fgtuo, vhkðþ ;ubKu Ãgthujtjlt d{k:ltu WÕjuF fhelu jÏGþk Au fu dtk"eSyu ßgthu «Ktbe bkr’hle Bþjtft; je"e ðgthu ðgtk ftuR BËr;oytu lntu;e ylu bkr’hle ’eJtjtu vh fwhtlle ytgt;tu xtkfJtbtk ytJe n;e su rnk’wytule «t:oltlu b¤;e ytJ;e n;e.

bnuhtsu E.m. 1631btk øþsht;btk vzujt bntrJltNf ’wft¤ JF;u ’uJak÷S vtmu:e ’eûtt jRlu ‘«tKlt:¥ ltb "thK fGþO nðþk, ylu ðgth vAe ;h; ;ubKu mbts vrhJ;ol btxu vtu;tle ò;lu ‘rl»fjkf çþæ"¥ ;hefu ytu¤FtJe n;e. ;uytu mkMf];, øþsht;e, rnk’e, W’wo, rmk"e ;ubs yhce Ct»ttlt rJîtl n;t. yºtu yu Ftm gt’ hnu fu ;uytu c{tñK ln´ vK jtuntKt ¿ttr;lt n;t, ylu ;u mbgu ;tu jtuntKt jtuftu Wåa JKobtk Fv;t lntu;t. jtuntKtytuyu Qkatu ’hßòu ;tu vtA¤:e, ÏËc ftb fhelu ntkmj fgtuo n;tu, ylu ytsu ;tu ;uytu øþsht;le yuf mb:o Ôgtvthe ftub ;hefu ’uNrJ’uNbtk vkftgt Au.

mk; «tKlt:u yluf "bod{k:tu hågt Au. BþÏgðJu ;u rnk’eCt»ttbtk Au. sub fu fjN, Ju’tL;JtKe, ytrFhe fe;ol, Jztrmkdth, Atuxtrmkdth ylu bthb; mtdh. «Ktbe mk«’tglt bkr’htubtk ÃËò;tu ylu «tKlt:u haujtu ç\n’T d{k: ‘‘;th;bmtdh¥¥fe;olltu mkd{n Au. ;ubtk øþsht;e, rnk’e, W’wo, rmkr" ylu yhcebtk Csltu Au. «tKlt:le mJo øþsht;e f]r;ytu ‘EL÷tJ;e¥ ltbAtv "htJu Au. yubtk yluf htdhtrdKeytu:e Chujt Csltu Au. J¤e ;ubKu f]»Kle htmjejtlu JKoJ;tu ‘htmd{k:¥ vK hågtu Au. ;ubKu 1663btk haujtu ‘fjNd{k:¥ vtFkzeytult b;Lþk Fkzl fhelu jtuftulu m’tath ylu btuûtlt Wv’uNtu ytvu Au. «Ktbe mk«’tgbtk ftuR ¿ttr;Cu’ l:e ylu rnk’w-Bþmjbtltult vK ftuR Cu’CtJtu l:e. «tKlt:u jÏGþkAu & ‘‘rsl ftuR Ídztu ytv bku, "l mctu ft yuf, mtuE Ïþ’t mtuE c{ñ.¥¥ yt Cslle fuxjef vk¾;ytu xtkfelu juF mbtÃ; fhe~þk &

‘‘sw’u sw’u ltbu dtJne, sw’u sw’u Cu»t yluf,

rls ftuR sdztu ytvbu, "le mctuft yuf.

ltb mthtu sw’u Dhu, jE mctu sw’e hmb,

mcbu WBb; ytih ’wrlgt, mtuE Ïþ’t mtuE c{ñ.

JtDcfhe mkD ahu, ftuR l fhu fememu Juh,

v~þvkFe MþFu ahu åþkdu, Aqxu dgtu mcftu ’unuh.

mLBþF mc yuf hm Cgu, Ctøgtu mc rJµ J{tu",

Dh Dh ytlk’ WAJ,

fwje vtuntuhtu ftZTgtu mc ¢tu".¥¥