dhJt øþsht; Wvh dtihJltu flf f¤N aztJlth
©e MJtrblthtgK CdJtl («tdxâ sgk;e - aiºt Mþ’ - ltub)

18be m’e:e Cth;btk ythkCtguje htsfeg yÔgJM:tyu ytvKt mbtslu mtJosrlf mtJorºtf y"&v;lYve FeKbtk W;the ’e"tu n;tu. htsfeg yÂM:h;t, W¼turdf vtgbtje, ytr:of rclmjtb;e ylu ’whtath, lir;f C{Ðtath mJoºtlshu vz;t n;t. A¤-fvx, btmtknth, b¼vtl, ÔgrCath ylu Ônublt ò¤tbtk «òSJl Yk"tE dGþk nðþk. htßgltu ftuE hKe"Ke lrn lu cr¤gtlt cu Ctd suJt fvht ft¤btksd;lt SJtult Wæ"tht:uo ©e MJtrblthtgK CdJtlLþk «tdxâ mkJ; 1837lt aiºt btmlt ~þ¾j vûtle lJbe (;t. 2-4-1781)le htrºtyu ’m Dze s;tk Avigtbtk :Gþk. ct¤vKbtk ;ubLþk ltb Dl~gtb nðþk. ;ublt rv;tLþk ltb "bo’uJ ylu bt;tLþk ltb C¾;bt;t nðþk.

Dl~gtbu vtu;tlt yiµgo ylu r’Ôgarhºttuyu fhelu ctÕgtJM:tbtk s fuxjtg ’whtathe CuF"the, vtvtatheytulu mLbtduo Jtégt ylu "bovhtgK cltÔgt ylu ctÕgft¤btk vtu;tlt yiùgo «;tv:e ft¤e’•t Jduhu «òlu hkòz;t yMþhtulu vhtS; fhe «òlu rlCog cltJe. ;uytu©e abðftrhf ct¤jejtytulu fh;t fh;t NtMºt yægl fhe ÏËc s xqkf mbgbtk Ju’,Ju’tk;, CtdJ;T ytr’ NtMºttubtk vthkd; cLgt. ylu rv;t©elu mt:u ftNe sE «ftkz rJæJtltule mCtbtk NtMºt aatobtk Ctd jE rJrNÐtîi; b;Lþk «r;vt’l fhe r’ÂøJsg fgtuo. ðgthct’ yrdgth J»tole Jgu s sd;lt SJtult Wæ"th btxu ø\nðgtd fhJtlturJath fgtuo. vtu;tlt rv;t "bo’uJ ylu C¾;bt;t lu bk’Jtz d{nK fhtÔgtu. Ãþºt ;hefu bt;t-rv;tle muJt fhJe òuRyu yu mk’uNtu sd;lu ytvJt btxu ÏËc «ubCtJ:e bt;t-rv;tle muJt fhe ylu ;ublu r’Ôgdr; ytve vtu;tlt yûth"tble «tÂÃ; fhtJe. vAe Dl~gtbu yuft yuf s mkJ;T 1849lt y»ttZ Mþ’- ’Nb ;t. 29-6-1792lu ~þ¢Jthu «tk;ft¤u mhGþ l’ebtk Mltl fhJt sJtlt rb»tu fhelu l’ebtk ÍkvjtÔGþk ylu mkmthltu ðgtd fgtuo. ylu Cth;lt ;e:tuobtk rJahK fhJtltu ~þCthkCfgtuo. ;uytuyu fuzu Bþksle buF¤t, fkXuðþjmele bt¤t (fkXe), Ntrjd{tbltu cxJtu, nt:btk ’kz fbkz¤, ;:t ðþjmele bt¤t, ylu FCu ath mthltu øþxftu "thK fgtuo. ßgth:e ;ubKu yt rJahK fGþO ðgth:e ;uytu rljfkXJKeolt ltbu ytu¤FtJt jtøgt. lejfkXJKeoyu Auf rnbtjgbtk vK sElu Wd{ ;vùgto fhe ylu ;vMJeytulu ylu gtudeytulu ;v ylu gtudle he; NeFJtze. lejfkXJKeoyu ©e btlmÃþh, sdLlt:Ãþhe, htbuµh rNJftkae, rJ»½þftkae Jduhu M:¤tuyu rJah;t-rJah;t btdobtk ytJ;t BþBþûttuytulu btuûtle he; mbòJe. yluvtu;tlt yr;~þæ" J;ol:e btlJmbtslu slmuJtltu vtX rNFÔgtu. ;uytu©e ßgthu muðþck" htbuµh s;t n;t ðgthu hM;tbtk muJfhtb ltbu yuf mtæþltu bu¤tv :gtu n;tu. ;u rcbth n;tu ;ule vtmu nòh Yrvgtle mtult bntuhtu n;e vK muJt fhlth ftuE l nðþk. ;u:e ;uhtuJt jtøgtu ;ule ’el’Nt òuR. rljfkXJKeoyu MJgk «ub:e ;ule muJt fhe ylu ;uuulu jtuneFkz vux cumKtltu htud n;tu ;u:e ’hhtus ;ultu jtune, Ítztu mtV fh;t. yt c"e muJt MJgk ò;u fhe ;uu yuf btmbtk yuf Nuh DevatJe Nfu ;uJtu mtòu fgtuo. A;tk muJfhtbu f’eyu rljfkXJKeolu sbJt btxu ylts Mþæ"tk vK ytÃGþk lntuðþk. yuJe muJt ;ubKu rl&MJt:o CtJ:e fhe. sd;lu btk’t ylu htudtðþh btKmle ;:t vtu;tlt bt;t-rv;tle yt’h:e muJt fhJe òuRyu ;uJtu mk’uNtu ytÃgtu. ðgtk:e rljfkXJKeoyu øþsht;le ÇËrbbtk bkdj «JuN fgtuo ylu hM;tbtk ytJ;t rNftu;h dtbu jtFt ftu¤e ltbu btAebthlu vtu;tlt yjtirff arhºt ylu Wv’uN:e m’tathe cltÔgtu. jtFtu ftu¤e l’eyu:e btAjtkle Vtkx jR atÕgtu s;tun;tu. ðgthu lejfkXJKeo ÃËATGþk fu, yu jtFt ! ytxjtk c"tk btAjtk ;u fub btgto ? ytJtk vtvfbobtk:e ðþk ¾âthu AqxeN ? jtFtyu JKeolt Nç’tu mtkCÕgt fu ;h; s yk;hbtk:e æþ{òhe AqxJt jtde. ;ule ytkFtu ÂM:h :E dE. CtE ! ðþk yt rl’tuo»t SJtulu fub bthu Au ? ;thu g bt:u btu; ;tu Au lu ? SJJt btxu ðþk yluf VtkVtk btheN A;tk ðþk ;the ò;lu SJtze ln´ Nfu ? ;tu vAe yt SJ;tk btAjtytulu bthe ltkFJtltu ;lu ~þk yr"fth Au ? ðþk ytJe rnkmt Nt btxu fhu Au ? rnkmt fhu ;u ;tu y"bbtk y"b Au. yrnkmt yu s vhb "bo Au. jtFtyu sJtc ytÃgtu fu, nwk btht Dhlt ChKvtu»tK btxu fÁk Awk. JrKolt yt Nç’tu:e jtFtLþk yk;&fhK c’jtE dGþk. ;ule ytkFtubtk:e ytkMþle "tht JnuJt jtde. ;uKu nt: òuzelu fÌtwk, nu òudehts ! yt fthbtk ’wft¤btk yltslt VtkVtk vzgtk yuxju yt "k"tu fhJtu vzâtu Au. vtv ;tu Au vK jtathelt btgto ytJtk ftb fhJtk vzu Au, JKeo ;uLþk yk;&fhK òuE «mLl :gt. ;ubKu fÌtwk fu, jtFt ! yt ’wrlgtbtk ymkÏg btKmtu Au c"tlu CdJtl FtJtLþk ytvu Au. sulu ’tk; ytÃgt Au ;ulu atJ½þk sYh b¤e hnuNu... ò, yts:e ;tht Dhbtk ’wft¤ ln´ ’uFtg. SJlvgO; ;lu yLl-JMºt b¤e hnuNu.

ytb, rljfkXJrKoyu 7 J»to 1 btm, 11 r’Jm Mþ"e vdvt¤t ;e:toxl fh;t- fh;t Cth;btk ytNhu 12000 fe.be.le gtºtt fhe mkJ; 1856lt ©tJK btmle J’ ytXb (;t.21-8-1799)lt r’lu mtiht»x[btk ytJujt jtus dtbu v"tgto. ðgtk MþFtlk’ MJtbe bégt ylu ;uytu ytd{n fheu htbtlk’MJtbeltu jtusbtk ßgtk yt©bn;tu ðgtk ©e Bþ¾;tlk’ MJtbe vtmu jR ytÔgt. rljfkXJrKoyu Bþ¾;tlk’ MJtbelu SJ, Rµh, btgt, c{nb, ylu vhc{nb ftulu fnuJtg ? yu vtka «§tu ÃþATgt Bþ¾;tlk’ MJtbeyu ;ult W•th fgtO.

htbtlk’ MJtbeltu vºt ytJ;tk Bþ¾;tlk’ MJtbe JrKolu jRlu vevjtKt v"tgto. ðgtk htbtlk’MJtbe mt:u rbjl :Gþk. htbtlk’ MJtbeyu fÌtwk fu, nwk ;tu zwdzwde Jdtz;tu n;tu nJu Fht JuNlu CsJltht ytJe dgt Au yub fne vevjtKt Bþftbu ©e htbtlk’ MJtbeyu 1857lt fth;f Mþ’ yrdgthm (;t. 28-10-1800)lt ~þCr’lu JrKolu r’ûtt ytve mnòlk’ MJtbe ylu lthtgKBþrl yub cu ltb vtzât ylu vtu;tle muJtbtk htÏgtk.

mkJ;T 1858btk ftr;of Mþ’ yuft’Ne ;t. 16-11-1801 r’Jmu su;Ãþhbtk htbtlk’ MJtbeyu mnòlk’ MJtbelu vtu;tle dt’e Mþ«; fhe vtu;tltu mðmkdmBþ’tg mtukÃgtu ylu mJuolu yt mnòlk’ MJtbele yt¿ttbtk hnuJtltu yt’uN ytÃgtu. ðgthu mnòlk’ MJtbeyu vtu;tltøþÁ vtmu cu Jh’tltu btkøgt (1) ;btht C¾;lu yuf J´AeLþk ’w&F :JtLþk ntug ;ulu c’ju yu ’w&F YkJtzu-YkJtzu yblu :tytu vK ;btht C¾;lu l :tytu. (2) ;btht C¾;lu fbobtk htb•th ytJJtLþk jÏGþk ntug ;tu ;u htbg;h yblu ytJu, vK ;bthtu C¾; yLl, JMºtu ’w&Fe l :tg.

ytJt vhtuvfthe Jh’tltu htbtlk’yu MJtbe «mLl :Rlu ytÃgtk. mnòlk’ MJtbelt ytJJt:e htbtlk’ MJtbeLþk ftgo ÃËKo :Gþk ntuJt:e ;ubKu vtu;tle jejt mkfuje jRlu MJ"tb v"tgto. 1858 btdNh Mþ’-13lt htus htbtlk’ MJtbe yk;"tol :gt ;ult ati’bt lt r’Jmu mnòlk’ MJtbeyu vtu;tLþk mJtovhe yuÔþk ‘MJtrblthtgK¥ ltb ònuh fGþO. su MJtrblthtgK ltb ju ;ulu mbtr"ytu :Jt jtde. yuJt «tuZ «;tv MJtrblthtgK ltbltu c;tÔgtu. ðgth:e mti mk;tu - nrhC¾;tu MJtrblthtgK ltbLþk Csl, MbhK fhJt jtøgt ylu ðgth:e mk«’tg yu MJtrblthtgK mk«’tg ;hefu mthtg rJµbtk «rmræ"lu vtBgtu. ylu ðgth vAe ;uytu mnòlk’S MJtbelu mti ©e MJtrblthtgK CdJtllt ltb:e ytu¤FtJt jtøgt.

mbtsbtk Dh fhe dgujt Ôgmltubtk Vmtgujt yVeKlt fMþkct Dtu¤;t b¼vtl fh;t jtuftulu ©e MJtrblthtgK CdJtlu vtu;tlt m’Wv’uN:e Ôgmltu:e Bþ¾; fhe mkMfthe, mðmkde ylu mtat y:obtkbtlJ SJl SJ;t fgto. ;uytu©elt ytJt W•tb ftgo:e «CtrJ; :guj ;u JF;lt ykd{us dJloh mhbtÕfbu htsftux ytJe btuxtu mðfth mbthkC gtuS ©e MJtrblthtgK CdJtlLþk yt’hÃËJof mnòlk’S bnthtsu «ub ylu vtu;tlt yt’No J;ol ;ubs «tiZ «;tv ylu yiµgo:e fhe c;tÔGþk Au.

ÕËkxVtx:e «òlu hkòz;t ylu ytFtg øþsht;btk ft¤tu fuh J;toJlth Wvjuxtlt JuhtCtE ylu Jz;tjlt ltbael ÕËkxtht òuclvdelu ©e MJtrblthtgK CdJtlu vtu;tlt yjtirff yiµgo:e m’tathe cltÔgt. sublu btKm bthJtu ylu aeCzw ftvÔþk mbtl nðþk. sublu òuElu hz;tk Atufht ck" :E s;tk. sublt ytÔgtlt mbtath mtkC¤elu lzegt’ ylu Jztu’htle còhtu "tu¤t r’Jmu ck" :Es;e. ftrmgtS suJt Juvtheytu òuclvdeLþk ltb mtkC¤e :h:h æþ{S WX;t. fuxjtg vtujemtu ylu yVmhtulu Jdh btu;u bthe ltkF;t. òuclvdeyu su dtbbtk "tz vtze ntug ;u dtbbtk ftuE ybj’th cefltu btgtuo ðgtk vd l B˾;tu. sult nt:btk m’tg ck’qf ylu ;ehftbXtk hnu;tk n;tk ;uJt ÏËlFth ÕËkxthtLþk ©e MJtrblthtgK CdJtlu Ó’g vrhJ;ol fhtJe ’eæþk. su:e nt:btk bt¤t htFelu yFkz Csl fhJt jtøgt. su:e «ò MþF aul:e hnu;e :E.