jtufSJlltk btu;e

øþsht;btk mkde;le Jmk; «dxtJlth mkde;«ube htsJeytu

øþsht;le "h;e nòhtu J»to:e de;, mkde; ylu L\ðg:e øþkòhJ fh;e hne Au. mkde;le Jt; fheyu ;tu yult cu «Jtntu lshu vzu Au. (1) jtufmkde; ylu (2) rNÐmkde;. jtufmkde; WðmJtu, ;nuJthtu, bu¤t ylu vJtuo «mkdu jtufSJlbtk rJnhðþk hÌtwk, ßgthu rNÐ mkde; ’uNe htßgtu ylu «òlt ltlfzt Jðþo¤le yk’h s hnuJt vtBGþk. øþsht;btk ltdhtu suJtk fuxjtf fwxwkctu n;tk subtk mkde;le Qkze MËÍ-mbs n;e. vK ytJtk fxwkctule mkÏgt ytkd¤elt JuZu dKe Nftg yuxje s n;e. vrhKtbu «òltu btuxtu Jdo rNÐ mkde;:e ylrC¿t n;tu. J¤e yu ft¤u mkde;fthltk SJl yuJe fûttlt n;tk fu mkde;Lþk rNûtK juJtbtk mtht btKmtu Faft;t. Ôgtvthe btlm "htJ;e øþsht;e «òlu blbtk yuÔþk vK fkRf Fhwk fu mkde; NeFelu ~þk fhÔþk Au? ytJtk c"tk fthKtumh sqltft¤u rNÐ mkde;ltu rJftm ytvKu ðgtk bgtor’; hnuJt vtBgtu. vrhKtbu rNÐ mkde;Lþk rNûtK, rJftm ylu yult ;hVle yrChwra øþsht;btk ytuAtk hnuJt vtBgtk. ;ub A;tk rNÐ mkde;Lþk s;l fhe yulu ò¤Je htFJtltu gN øþsht;ltk "boM:tltu ylu ’uNe htßgtult htsJeytu ylu htsfw¤tulu Vt¤u òg Au. yt dtihJ«’ «Jtntu ylu Ws¤e Dxltytule ltuk" ytvKu ðgtk Ctøgu s juJtR Au.

htsJeytult mkde;«uble Jt; fheyu ;tu 5000 J»to ÃËJuo :R dgujt CdJtl ©ef]»Klu yJ~g gt’ fhJt vzu. Ju’ft¤ vAe ytgo mkMf]r;ltu VujtJtu fhltht su bntÃþhw»ttu ;:t fw¤tu øþsht;btk ytÔgtk Au ;ubtk gt’J fq¤ltu Vt¤tu DKtu btuxtu Au. ©e nhftL; ~þfj ltuk"u Au fu ‘©ef]»K bntl rJsu;t, multr"vr; ylu htsÃþhw»t Wvhtk; mkde;fth ylu L\ðgfth vKn;t. ytgo mkMf]r;lt VujtJt btxu su ftb }r»tytu ylu bnr»toytu l fhe N¾ât ;u ©ef]»Ku mkde; ylu L\ðglt btægb îtht fhe c;tÔGþk. øþsht;btk mkde; ylu L\ðglt mkMfthtu htuvlthtbtk ©ef]»K vnujt ylu mti:e ytd¤ vz;t n;t. ©ef]»Kle îtrhftbtk gt’Jtule bnujt;tu mkde; ylu L\ðg Jzu øþkòhJ fh;e n;e. mbd{ mtiht»x[ ;ubKu «arj; fhuj ’kz htmf, nÕje htmf, ;tj htmf, jrj; htmf Jduhu L\ðgtu:e "b"bðþk nðþk ;ub fnuJtg Au.¥

©ef]»Klt mbgbtk ‘Atrj¾â dtl¥ yu D½þk Bþ~fuj ylu dnl mkde; dKtðþk. yt dtlvæ"r;btk ©ef]»K vtu;u ;:t cjhtb, mtBc, «¼wBl, yrlhwæ" Jduhu rl»Kt; dKt;t. ‘nrhJkN¥lt ceò vJoltu 89btu yægtg ytFtu Atrj¾â dtl ykdultu Au. ;ubtk sKtJtGþk Au fu ‘yt dtlvæ"r; Wvh:e dk"Jo òr;, ðþbth òr; Jduhu dtk"Jolt Cu’tu :gt n;t. yuxÕþk s ln´ vK Atj¾â dtl Wvh:e dtglle ceS væ"r;ytultu vK W’TCJ :gtu n;tu.

gt’Jfw¤lt ltN vAe øþsht;lt mkde;ltu Er;ntm yuf nòh J»to Mþ"e yk"fth Gþdbtk yxJtR òg Au. yu vAe E.m. 509:e 766 ’hBgtl JjCeft¤btk mtrnðg, rNÕv, M:tvðg ylu mkde;lt ûtuºtu lJtk WLbu»ttu «dxu Au. JjCeGþdbtk cuyuf mkde;fth htsJeytu :R dgt. JjCele rJµrJÏgt; rJ¼tveXbtk mkde;lu yÇgtm¢bbtk bn•JLþk M:tl yvtGþk ntuJtlt WÕjuFtu b¤u Au.

sqlt ft¤u sqltdZ åþztmbt htsJeytule hts"tleLþk ldh ylu mtiht»x[Lþk mti:e btuxwk htßg dKtðþk. åþztmbt htsJeytubtk :R dgujt Fukdthtubtk Fukdth ºteòyu ‘lt’Ju’¥ltu Wæ"th fgtuo n;tu, yub ’tbtfwkz flu:e b¤e ytJujtu yuf rNjtjuF fnu Au. sqltdZ rsÕjtlt M˺ttvtzt dtble JtJbtk:e b¤ujt yuf NejtjuFbtk ðgtklt "tk"b ltblt yuf ltdh ø\nM:le cu fLgtytu mkde; ylu L\ðgfjtbtk «JeK n;e yuJtu WÕjuF b¤u Au. yu ft¤u :gujt lhrmkn bnu;t frJ, mkde;fth ylu C¾; n;t. fu’th htdlu dehtu BËfJtle Jt; ;tu ÏËc òKe;e Au.

r’Õnelt Mþj;tl yÕjtW’el FejSlt JF;:e jRlu 200 J»to:e htsrfg W:jvt:jtu vAe øþsht;btk Mþj;tl cnt’whNtn (1526-1537)ltu mkde;fjtle ÷rÐyu W•tb Gþd dKtg Au. cnt’qhNtnlt ’hcthbtk ltgf cûtw ylu cisw bntl mkde;fth n;t. cisw øþsht;e n;tu ylu Ô\k’tJlbtk MJtbe nrh’tm vtmu mkde;le mt"lt fhe bntl dJigtu cLgtu n;tu.

fuxjtf Er;ntmfthtuyu sublu rJjtme htsJe ;hefu ra;gto Au yuJt fåAlt bnthtJ jFv;S (mlu 1741:e 1761) mtrnðg, fjt ylu mkde;«ube n;t. yubKu vtu;tlt htßgbtk frJytu, ylu mkde;fthtule mt:u 25 suxje htsl;ofeytu ylu dtrgftytulu htßgt©g ytÃgtu n;tu. yublt btxu NtMºteg mkde;lt Wåa «fthlt yÇgtm btxu ÏËc Fato¤ ÔgJM:t ykd; hm jRlu fhe n;e. dtglfjtbtk bnt«JeK yuJe yuf rnL’wM;tle mkde;le dtrgftlu ;tu vtu;tlt bnujbtk htFe n;e. htsle ;btb ’hcthe dtrgftytulu ‘mkde; hítfh¥ d{k:lt yt"thu ;tjeb ytvelu ;igth fhJtbtk ytJe n;e. rnk’e dJigtytule b’’:e bnthtJu ‘Mþh;hkrdle¥, ‘B\’kd btunht¥, ‘htbmtdh¥ Eðgtr’ mkde; d{k:tule halt vK vtu;u fhe n;e.

jFv;S mtrnðg ylu mkde;«ube ntuJt:e yubKu ÇËsbtk frJytu btxu vtXNt¤t M:tve n;e. mkde; ylu L\ðgNt¤tytu M:tve n;e. yu sbtltbtk 80 nòh ftuhelt Fauo htbrmkn btjblt btdo’Nol leau ;igth fhtJuj ytgltbnujbtk rJ’uNe ftale ntkzeytubtk ht;u beKc•teytu «dxtJe yhemtytule b’’:e r’Jm suJtu «ftN vt:he ytFe ht; de;, mkde;, L\ðg ylu BþNtghtytule bnuVejtu sbtJ;t. fåAlt htsfrJ ygtae NkÇþ’tlSyu bnthtJ jFv;S btxu yuf hm«’ rfkJ’k;e ltuk"e Au. bnthtJ ’uN¤Slt JF;btk fåA htßgle ytr:of ÂM:r; f:¤e dR n;e. ;u r’Õne mÕ;l;lu FkzKeYvu fh ytve Nfu yub l ntuR ’uN¤Syu GþJtl htsfwbthlu yt Jt; fhJt r’Õne btufÕgt. aðþh jFv;Syu btudj ’hcthbtk lshtKt ;hefu fåAle "h;ebtk Wd;t rJrJ" ylts yuf vtuxjebtk Cux B˾ât. ct’Ntnlu vtu;tLþk yvbtl jtøGþk. ðgthu jFv;Syu htsle vrhÂM:r;le MvÐ;t fhelu mbòÔGþk fu ‘ytvlu ðgtk neht, btKuf ylu ÍJuht;le ;kde l:e vK su "l"tLg:e ’eDoSJl N¾â Au yult Jzu ybu ytvLþk ’eDoytGþ»g EåAeyu Aeyu.¥ yt:e ct’Ntnu ÏþN :R FkzKe btV fhe.

fåAle dhectRle Jt;le ymh ’hcthe dtrgftytu vh vze. yu htºtu fåAlt rl"ol «r;rlr" jFv;rmknSlt W;thu sjmtu fhJtlu c’ju ;uytu yLg vztuNe htòytult ;kçþytu vh vntukae dR. yt ;hV ftuRlu yk’h l ytJJt ’uJtle MËalt ytvelu jFv;Syu yk’h sjmtu sbtÔgtu. vK fuJtu? yubKu vdu DkDhwk ctkægtk. ceò vd leau B\’kd ’ctJe ;tjL\ðgle dr; mt:u dtJtle NYyt; fhe. ytd{t, r’Õne Dhtlt:e rCLl «fthle dtgfeJt¤e ;tlctS, ;tjL\ðg ylu MJhtu dtrgftytult ftlu vzât. ;uytu ’tuz;e yn´ ytJe. hò jRlu ;kçþbtk dR ;tu jFv;S yufjt s cuXujt. dtgf, l;ofe, Jtrskºttu fkR b¤u? dtrgftytu fnu, nbKtk bnuVej n;elu? ‘yhu Cjt! rl"ol btlJelu ðgtk ftuR dtJt JdtzJt ytJu Fhwk? yu cæþk s nwk s Jdtz;tu n;tu.¥ Nh; jtde. jFv;Syu Vhe rl’Nol fhe c;tÔGþk. Nh; yLþmth yt dtrgftytu jFv;Sle mt:u ytSJl fåAbtk ytJelu hne yuxÕþk s ln´ vK bnthtJlt yJmtl vAe yuble vtA¤ 16 htKeytu ra;t vh azelu m;e :R ;ubtk yt cu hFt; dtrgftytu vK n;e.

btudj mtb{tßglt v;l vAe mkde;fthtuyu sub Cth;ltk bhtXe htßgtubtk yt©g bu¤Ôgtu ;ub bhtXe m•ttlt v;l vAe mkde; ylu mkde;fthtulu Cth;btk sw’tk sw’tk ’uNe htßgtuyu yt©g ytÃgtu n;tu. Cth;btk øJtrjgh, htbÃþh, ftuÕvtÁ, rbhs, EL’tuh, sgÃþh, òu"Ãþh Jduhu yt©gM:tlltk sub fuL÷tu cle dgtk ;ub øþsht;btk Jztu’ht, òbldh, sqltdZ, CtJldh, "hbÃþh, Jtkm’t, JZJtK, åþzt, vtjlÃþh, mk;htbÃþh, ÕþKtJtzt, ctrhgt, Ezh, mtKk’ Jduhu ltlt btuxtk htßgtuyu yluf mkde;fthtulu J»ttuo Mþ"e htßgt©g ytve øþsht;btk mkde;le rNÐ ÇËrbftlu xftJe htFJtbtk bnðJltu Vt¤tu ytÃgtu n;tu.

øþsht;btk Jztu’ht htßgle M:tvlt vAe ’uNe htßgtubtk mkde;lt rJftm btxu :gujt «gítubtk mti:e Jæþ ÔgJÂM:; ylu Ôgtvf «gítu btxultu gN MJ. bnthtò mgtShtJlu Vt¤u òg Au. Jztu’htbtk mkde; «Ô\r•tltu «thkC FkzuhtJ bnthtslt mbg:e NY :gtu. ;ubKu biMþh- ni÷tct’ htßglt htsdtgf «tu. btijtcûtlu Jztu’ht ctujtJe htsdtgf ;hefu rlBgt ylu 1886btk mkde;Nt¤t NY fhe ;ult «:b ytatgo cltÔgt. ;uytu JeKtJt’f n;t ylu æþ{v’ "bth væ"r;btk ;igth :gt n;t. Jztu’htle kde;Nt¤tbtk yu mbgu 70 rJ¼t:eoytu n;t. ;ublu rJltBËÕgu rNûtK ylu AtºtÔ\r•t ytvJtbtk ytJ;e. zCtuR, lJmthe ylu ybhujebtk mkde;Nt¤tle NtFtytu n;e. bnthtò mgtShtJu ;tu ’h yXJtrzgu ’hcthe dtgftult sjmt fhtJe «òle mkde;Ô\r•tlu vtu»te n;e, vrhKtbu øþsht;btk Jæþ mkÏgtbtk mkde;fthtu, mkde;rNûtftu ylu mkde;lt mbslthtytu ytsu Jztu’htbtk:e b¤e ytJu Au.

Jztu’ht htßg vAe òbdh htßglu vK mkde; btxu gt’ fhÔþk vzu. mlu 1841btk ðgtkle nJujelt J{slt:S bnthtsLþk mkde;¿ttl ydt" dKtðþk. Cth;lt rJÏgt; mthkdelJtÍ cjhtbS ;uble vtmu hnu;t. mlu 1889btk òbrJCtSyu òbldhbtk mkde;Nt¤t NY fhe n;e. ;uLþk ytatgov’ mkde;fth©e ytr’ðghtbS mkCt¤;t n;t. yublt nt: leau fuNJjtj, jûbe’tm, ytr’ðghtb, BˤS suXtjtj Ôgtm, btuhthS Fºte, îthftlt: bnthts, jejt"hs øþd¤e, sqXt htJ¤, ftlS Cx, sxtNkfh ~þfj suJt 25 suxjt rN»gtu ;igth fgto n;t. Wbh ylu Emtf ltblt cu CtRytu òbldhbtk htsdtgf cLgt n;t.

CtJldh htßgltu mkde;ltu Er;ntm bnthtò ;ÉrmknSlt ft¤:e NY :tg Au. bnthtò CtJrmknSlt mbgbtk yulu Jæþ Jud bégtu. yu JF;u Cth;lt Mþ«rmæ" mturlgt DhtKtlt nbehFtk, òKe;t cesfth hrnbFtl, WM;t’ lÚ:lFtklt rN»g ak÷«Ctlu

JZJtK htßgbtk Xtftuh mtnuc ’tShtsS mkde;«ube n;t. yubKu CJtlhtJ rvkøju vtmu EÂLzgl BGþrÍf ltbLþk mkde; vhLþk mti «:b ykd{uS ÃþM;f ;igth fhtÔGþk. yt Wvhtk; "hbÃþhlt htsfwbth «Ct;’uJS ft’hcûtlt rNÏg ylu W•tb celJt’f n;t. yubKu 1920btk ‘mkde;«ftN¥ ltbu mkde; d{k: jÏgtu n;tu.